چپ گرایی در ترکیه



 چپ گرایی در ترکیه

 

نویسنده: رحیم رئیس نیا

 

هم زمان با انعکاس اخبار انقلاب‌های اروپا در اواخر سده‌ی سیزدهم/ نیمه‌ی دوم سده‌ی نوزدهم، بحث درباره‌ی جریان‌های چپ و سوسیالیسم، به طور محدود، در مطبوعات عثمانی مطرح می‌گردید. (۱) حوادث کمون پاریس در ۱۲۸۸/ ۱۸۷۱، در مطبوعات عثمانی انعکاس وسیعی یافت و حتی برخی به جانب داری از کمون و برخی به مخالفت با آن برخاستند، چنان که روزنامه‌ی نو عثمانی عبرت (۲)، درباره‌ی کمون پاریس و طرفداری برخی از نوعثمانیان چون رشاد و نوری بیگ، که در سنگرهای کمون شانه به شانه‌ی جمهوری خواهان جنگیده بودند، و نیز نامق کمال، مطالبی درج کرد. در دهه‌های پیش از اعلان مشروطیت دوم (جمادی الاخره ۱۳۲۶)، مطالب بسیاری در تمجید یا تقبیح سوسیالیسم و بین الملل اول کارگران (۱۸۶۴-۱۸۷۲) در مطبوعات عثمانی به چاپ رسید که تأثیر آنها از قشر محدودی از روشنفکران عثمانی، به ویژه اتباع غیرمسلمان آن، فراتر نمی‌رفت. (۳) شمس الدین سامی در مقاله‌ی «سوسیالیسم-اشتراک اموال»، که در ۹ جمادی الاخر ۱۲۹۵ در روزنامه‌ی ترجمان شرق به چاپ رساند (۴)، نوشت سوسیالیسم رهاننده‌ی انسان‌ها و تأمین کننده‌ی رفاه و سعادت و مساوات و عدالت و بهره مندی شایسته‌ی همگان از نعمت‌های طبیعی است. (۵)
اگرچه به وجود برخی محافل چپ، به ویژه در بین اتباع غیرمسلمان دولت عثمانی، در اوایل اعلان مشروطیت اشاره شده، اما نخستین تشکیلات سیاسی چپِ شناخته شده در عثمانی، حزب سوسیالیست عثمانی (عثمانلی سوسیالیست فرقه‌سی) است که در ۱۳۲۸ تشکیل گردید. حسین حلمی (رهبر حزب و صاحب امتیاز مجله‌ی اشتراک) و بهاء توفیق (نظریه پرداز حزب) از بنیان گذاران آن بودند. افزون بر اشتراک، که ترجمان اصلی حزب بود و کارگران را به قیام بر ضد حکومت فرا می‌خواند، روزنامه‌های سوسیالیست، معاهده و انسانیت هم از ترجمان‌های آن به شمار می‌رفتند. حزب در مجلس مبعوثان نماینده نداشت و از تشکیلات منسجم و شبکه‌ای سراسری در کشور محروم بود، اما دارای شعبه‌ای در پاریس بود که البته پیوند سازمانی و آرمانی چندانی با آن نداشت. حزب سوسیالیست عثمانی با آنکه به بین الملل دوم سوسیالیستی (۱۸۸۹-۱۹۱۶) وابسته بود، از نظر ساختار و ایدئولوژی، یک حزب سوسیالیست تمام عیار به شمار نمی‌آمد و بنابر نظری، در تاریخ جنبش سوسیالیستی در عثمانی، سهم اندکی داشت و آگاهی رهبران آن، به ویژه حسین حلمی- که به سبب انتشار مجله‌ی اشتراک به حلمی اشتراکچی شهرت داشت- از سوسیالیسم، در سطح نازلی بود. (۶) حلمی بر توافق سوسیالیسم و اسلام تأکید می‌کرد. (۷) سرانجام، حزب سوسیالیست عثمانی سه سال پس از تشکیل، به دستور حکومت اتحاد و ترقی، منحل و مجله‌ی اشتراک توقیف شد و حلمی و چند تن از دیگر سران حزب تبعید گردیدند. برخی فعالان حزب نیز، به اتهام شرکت در قتل محمود شوکت پاشای صدراعظم در ۱۳۳۱، به اعدام محکوم شدند. (۸)
پس از دوره‌ی آزادی نسبی فعالیت حزبی در عثمانی (از۱۳۲۶ تا ۱۳۳۱)، در دوره‌ی حاکمیت حزب اتحاد و ترقی (۱۳۳۱-۱۳۳۶) هیچ حزب دیگری امکان فعالیت علنی پیدا نکرد. (۹) پس از برافتادن حکومت اتحاد و ترقی و در اوضاع و احوال آشفته‌ی دوره‌ی «متارکه»، از اوایل صفر ۱۳۳۷ و به ویژه پس از آغاز جنگ رهایی ملی در آناطولی (از ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۱)، چند حزب سیاسی با گرایش‌های چپ سربرآوردند (۱۰)، از جمله جمعیت نیمه مخفی- نیمه علنی یَشیل اردو (اردوی سبز) که مدعی تطبیق اسلام و بولشویسم بود. (۱۱) این جمعیت، نجات آسیا از استیلای امپریالیسم اروپا را هدف خود اعلام کرده بود. در آغاز، مصطفی کمال پاشا مناسبات خوبی با یشیل اردو داشت، اما حدود شش ماه پس از تشکیل آن، بعد از آنکه نظامی چپ گرایی به نام چرکس ادهم به آن پیوست، فراکسیون جمعیت در مجلس حزب کمونیست ترکیه، تحت فشار حکومت آنکارا آن را منحل کرد. (۱۲)هم زمان با انحلال جمعیت مذکور، حزب کمونیست ترکیه (ترکیه قومونیست فرقه‌سی)، که به حزب کمونیست علنی ترکیه معروف شد، تشکیل گردید، اما پس از مدتی منحل شد و گروهی از چپ‌ها نیز، به اتهام ارتباط با چرکس ادهم در ۱۳۳۹ دستگیر شدند. (۱۳)
در دوره‌ی یاد شده، از سه حزب کمونیست دیگر (تا حدودی مرتبط با هم)‌ به این ترتیب نام برده شده است: (۱) حزب (سرّی) کمونیست ترکیه (خفی) ترکیه قومونیست پارتی‌سی)، (۲)‌حزب کمونیست ترکیه، (۳) حزب اشتراکیون خلق ترکیه (ترکیه خلق اشتراکیون فرقه‌سی). حزب (سرّی) کمونیست ترکیه تحت تأثیر چپ‌های فرستاده شده از شوروی، در اواخر ۱۳۳۸/ اوایل تابستان ۱۹۲۰ تشکیل گردید و شاخه‌ی آناطولی حزب کمونیست ترکیه به شمار می‌آمد که در شوروی به رهبری مصطفی صبحی تشکیل شد. (۱۴) حزب کمونیست ترکیه از اواخر ۱۳۳۶/ اواسط ۱۹۱۸ به بعد، با فعالیت‌های تبلیغاتی بین ده‌ها هزار اسیر جنگی و نیز کارگران و مهاجران ترک پراکنده در مناطق مختلف روسیه به تدریج شکل گرفت. (۱۵) و پس از قرار گرفتن مصطفی صبحی (۱۶) در رأس آن در باکو (۱۳۳۸/ ۱۹۲۰)، بزرگ‌ترین حزب چپ ترکیه شد، اما هرگز حکومت آنکارا آن را به رسمیت نشناخت. (۱۷) نظامنامه‌ی هر دو حزب براساس مرامنامه و نظامنامه‌ی حزب کمونیست روسیه تنظیم شده بود. این دو حزب ضمن آنکه می‌کوشیدند اعتماد مصطفی کمال پاشا را که هدف اصلی‌اش کسب استقلال ملی بود، جلب کنند، پنهانی در پی راه انداختن انقلابی بولشویکی در ترکیه بودند. (۱۸) مصطفی کمال پاشا هم با آنکه کم و بیش از اهداف آنها آگاهی داشت و از گسترش تشکیلات چپ وابسته به شوروی نگران بود‌(۱۹)، در ابتدا به منظور جلب پشتیبانی دولت شوروی حضور این احزاب را در آناطولی تحمل کرد، چنان که حکومت آنکارا برنامه و نظامنامه‌ی حزب اشتراکیون خلق ترکیه را- که بخش علنی حزب کمونیست ترکیه به شمار می‌آمد و دست کم سه تن از نمایندگان مجلس ترکیه از بنیان گذارانش بودند- به رسمیت شناخت و حزب مورد بحث در ۱۳۳۹/ اواخر پاییز ۱۹۲۰ اعلان موجودیت کرد. (۲۰) و پس از آن، حزب کمونیست ترکیه با همین نام به فعالیت خود به صورت علنی ادامه داد. (۲۱) این تشکیلات چپ، با در نظر گرفتن واقعیت‌های جامعه‌ی ترکیه، از برخی اصول نظری کمونیسم صرف نظر کرد و همچون یشیل اردو، برخی اصول اسلامی را در برنامه‌ی خود گنجاند و به ویژه در سرمقاله‌ی شماره‌ی نخست نشریه‌ی اَمَک (۲۲) (مورخ ۶ جمادی الاولی ۱۳۱۳/ ۱۶ ژانویه ۱۹۲۱)، ضمن بررسی اصول کمونیسم، بر تضاد نداشتن آنها با قرآن تأکید ورزید. (۲۳)
در ۱۳۳۹/ ۱۹۲۰، صبحی پس از مکاتباتی با مجلس ترکیه و شخص مصطفی کمال پاشا برای انتقال مرکز فعالیت حزب کمونیست ترکیه به آناطولی، همراه هیئتی پانزده نفری از فعالان حزب، به قارْص رفت. آنان پس از مواجه شدن با توطئه‌های عناصری از وابستگان حکومت، در راه بازگشت به شوروی در اواخر فروردین ۱۳۰۰/ آوریل ۱۹۲۱در دریای سیاه کشته شدند. (۲۴) پس از کشته شدن صبحی و همراهانش، حزب اشتراکیون ترکیه نیز منحل گردید و بسیاری از رهبران و فعالانش به حبس‌های طولانی محکوم شدند. در تابستان ۱۳۰۱/ ۱۹۲۲، هر دو حزب اشتراکیون و کمونیست ترکیه غیرقانونی اعلام شدند و فعالیت حزب کمونیست از آن پس به استانبول محدود گردید. (۲۵) با این همه، در مناسبات حکومت‌های آنکارا و شوروی، اخلال چندانی ایجاد نشد. (۲۶)
در همان دوره‌ای که احزاب مذکور و چند گروه چپ دیگر در آناطولی درگیر نبرد بودند، چند تشکیلات سیاسی چپ در استانبول، در دوره‌ی متارکه و زمانی که استانبول در اشغال نیروهای متفقین بود، به فعالیت پرداختند، که اهم آنها عبارت بودند از:
۱)حزب سوسیالیست ترکیه (ترکیه سوسیالیست فرقه‌سی)، که پس از بازگشت حسین حلمی اشتراکچی به استانبول، در جمادی الاولی ۱۳۳۷/ فوریه‌ی ۱۹۱۹ تشکیل گردید و براساس ماده‌ی نخست اساسنامه‌ی آن، حلمی بنیان گذار و رهبر دائم آن، و این حزب در حقیقت جانشین حزب سوسیالیست عثمانی بود. با کناره گرفتن پیاپی گروه‌های مختلف از حزب سوسیالیست ترکیه، در اواسط ۱۳۰۱ش/ ۱۹۲۲ فقط نامی از آن مانده بود و با قتل اسرارآمیز حلمی در ۱۳۰۲ش/ ۱۹۲۳، این حزب از بین رفت. (۲۷)
۲)حزب سوسیال دموکرات (سوسیال دموکرات فرقه‌سی)، که با هدف بهبود بخشیدن به زندگی کارگران، در اوایل ۱۳۳۷/ اواخر ۱۹۱۸ تشکیل شد و در تابستان ۱۳۰۱ش/ ۱۹۲۲ به همان سرنوشت حزب سوسیالیست ترکیه گرفتار آمد. (۲۸)
۳)حزب سوسیالیست کارگر و دهقان ترکیه (ترکیه ایشچی و چیغچی سوسیالیست فرقه‌سی)، که اساسش در برلین گذاشته شد و پس از انتقال به استانبول، ۱۳۳۸/ اواخر تابستان ۱۹۱۹، اجازه‌ی فعالیت رسمی گرفت و مجله‌ی قورتولوش (رهایی) ‌را منتشر کرد. این حزب تشکیلات علنی حزب کمونیست ترکیه در شوروی به شمار می‌آمد.
۴)حزب استانبول (استانبول فرقه‌سی). فعالیت علنی این حزبِ وابسته به کمینترن- که بعداً مجله‌ی آیدینلق (روشنایی) را به عنوان ترجمان خود منتشر کرد- تا اعلان جمهوری (۷ آبان ۱۳۰۲/ ۲۹ اکتبر ۱۹۲۳) (۲۹) ادامه یافت، اما با افزایش محدودیت‌ها به تدریج غیرفعال شد و به سبب انتشار اعلامیه‌ای در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۰۲/ اول مه ۱۹۲۳، رئیس و دبیرکل و شماری از اعضای آن بازداشت شدند. (۳۰) با این همه، آیندینلق تا اواخر زمستان ۱۳۰۳ش/ ۱۹۲۵ انتشار یافت و بیشتر چپ‌ها در اطراف آن گرد آمدند و بالاخره با در گرفتن قیام شیخ سعید نورسی در بهمن ۱۳۰۳/ فوریه‌ی ۱۹۲۵و تصویب و اجرای قانون برقراری نظم عمومی در اسفند ۱۳۰۳/ مارس ۱۹۲۵ و آغاز سرکوبی همه جانبه‌ی مخالفان، آیدینلق و روزنامه‌ی هفتگی اوراق چکیج (۳۱) توقیف شدند و ۳۸ نفر از فعالان چپ در بهار ۱۳۰۴ش/ ۱۹۲۵محاکمه و به حبس‌های بلندمدت محکوم گردیدند، در حالی که، دبیرکل حزب کمونیست ترکیه پیش از آغاز بازداشت‌ها از کشور گریخته بود. (۳۲) پس از آن، اگرچه در دوره‌ی تک حزبی (۱۳۰۴-۱۳۲۴ش) تقریباً هیچ حزبی اجازه‌ی فعالیت نیافت. (۳۳) برخی احزاب چپ، به ویژه حزب کمونیست ترکیه، به فعالیت ادامه دادند (۳۴)؛ هرچند فعالان گروه‌های چپ بارها محاکمه و زندانی شدند. (۳۵)
در دوره‌ی چند حزبی، که از ۱۳۲۴ش/ ۱۹۴۵ آغاز شد، با الغای قانون ممنوعیت تشکیل جمعیت براساس بینش طبقاتی، چند حزب چپ (که برخی فعالیت چندانی هم نداشتند) تشکیل گردید، که حزب سوسیالیست ترکیه (۳۶) و حزب سوسیالیست زحمتکش و دهقان (۳۷) از آن جمله بودند. (۳۸) این دو حزب، که شاخه‌های علنی حزب کمونیست ترکیه بودند، چند ماه پس از تشکیل، در نیمه‌ی اول ۱۳۲۵ش/ اواسط ۱۹۴۶، در جریان مذاکرات به منظور به هم پیوستن، به دستور حکومت نظامی منحل اعلام گردیدند و برخی اعضای آنها محاکمه و زندانی شدند. (۳۹) تشکیل احزاب چپ قانونی و بازداشت چپ‌ها در دوره‌ی حکومت دموکرات (دهه‌ی ۱۳۳۰ش/ ۱۹۵۰) هم ادامه پیدا کرد. (۴۰) حزب کارگر اول (۴۱)- که در فضای نسبتاً آزاد پس از کودتای خرداد ۱۳۳۹/ مه ۱۹۶۰، در بهمن ۱۳۳۹/ فوریه‌ی ۱۹۶۱ تشکیل گردید- نخستین حزب چپ بود که در انتخابات ۱۳۴۴ش/ ۱۹۶۵ با پانزده نماینده (۴۲) به مجلس راه یافت، اما پس از کودتای ۱۳۴۹ش/ ۱۹۷۱ منحل (۴۳) و حزب کارگر دوم (۴۴) در ۱۳۵۴ش/ ۱۹۷۵ تشکیل شد. (۴۵) حزب کمونیست ترکیه، که پس از بازداشت های وسیع ۱۳۳۰ش/ ۱۹۵۱ ضربه‌ی شدیدی خورده بود، در خارج از کشور دوباره سازماندهی شد و تا کودتای ۱۳۵۹ش/ ۱۹۸۰ به فعالیت خود در کشور و پس از آن در خارج از کشور ادامه داد. در ۱۳۶۶ش/ ۱۹۸۷، با پیوستن حزب کارگر دوم به آن، حزب کمونیست متحد ترکیه (۴۶) پدید آمد (۴۷) حزب کمونیست متحد ترکیه هم در ۱۳۷۰ش/ ۱۹۹۱ منحل گردید. (۴۸)
از دیگر خصوصیات دهه‌ی ۱۳۴۰ش/ ۱۹۶۰، انتشار وسیع مطبوعات و کتاب‌های چپ (۴۹) و تشدید فعالیت‌های دانشجویی در کشورهای مختلف بود. این جنبش در ترکیه به جنبش مسلحانه‌ی چپ انجامید و گروه‌های چریکی مختلفی، مانند ارتش آزادی بخش خلق ترکیه (۵۰)، حزب- جبهه‌ی آزادی بخش خلق ترکیه (۵۱)، ارتش آزادی بخش کارگر دهقان ترکیه (۵۲)، فدراسیون انقلابی جوانان ترکیه (یا جوانان انقلابی)(۵۳)، راه انقلابی (۵۴) و چپ انقلابی (۵۵)، در آستانه‌ی کودتای نظامی ۱۳۴۹ش/ ۱۹۷۱ یا در جریان آن، با عملیات مسلحانه اعلام موجودیت کردند و به سرعت و شدت قلع و قمع گردیدند. (۵۶) فعالیت احزاب و سازمان‌های چپ دیگر نیز در جریان کودتا متوقف شد. کودتای شهریور ۱۳۵۹ سپتامبر ۱۹۸۰ نیز همه‌ی احزاب چپ مثل حزب سوسیالیست کارگر ترکیه (۵۷) و حزب سوسیالیست (۵۸) که بعداً حزب انقلاب سوسیالیستی (۵۹) نامیده شد (۶۰)، چپ میانه و حتی راست را منحل و کلیه‌ی فعالیت‌های سیاسی را متوقف کرد (۶۱) و حتی احزابی چون حزب سوسیالیست، «حزب زحمت خلق» (۶۲) و «حزب اتحاد سوسیالیست» (۶۳)، که در نیمه‌ی دوم دهه‌ی ۱۳۶۰ش/ ۱۹۸۰ تشکیل گردیدند، مدتی پس از تشکیل منحل شدند. (۶۴)
کردها با اعتقاد به نابرابری و رفتار ناعادلانه در ترکیه و با انتقاد شدید از آن، از دهه‌ی ۱۳۴۰ش/ ۱۹۶۰ جذب احزاب چپ و اندیشه‌های چپ گرایانه شدند. اما براثر سرخوردگی فزاینده‌ی شمار زیادی از آنان از حل نشدن مسائل کردها از سوی این احزاب، چندین حزب کوچک زیرزمینی چپ گرای کرد در ترکیه تشکیل شد. (۶۵) یکی از آنها حزب کارگران کردستان است که عبدالله اوجالان، معروف به آپو، بنیان گذار آن است. وی که در دوران دانشجویی خود با برخی احزاب چپ گرای ترکیه مرتبط بود، در ۱۳۵۳ش/ ۱۹۷۴ به همراه تنی چند از همفکرانش، تصمیم به تأسیس یک جنبش آزادی بخش صرفاً کردی براساس اندیشه‌های مارکسیسم- لنینیسم گرفت. این حزب که در آغاز آپوجولار (۶۶) نامیده می‌شد، به عملیات پارتیزانی، به ویژه در جنوب شرقی ترکیه روی آورد. هدف آن ایجاد دولت سوسیالیستی کُرد در مناطق کردنشین ترکیه بود. (۶۷) از ۱۳۶۳ش/ ۱۹۸۴ که عملیات نظامی آنان آغاز شد، به تدریج به جنگی تمام عیار با ارتش ترکیه تبدیل گردید که نابودی صدها روستای کردنشین و کشته شدن ده‌ها هزار نفر را در پی داشت. (۶۸) اوجالان در بهمن ۱۳۷۷/ فوریه ۱۹۹۹ دستگیر و زندانی شد. احزاب و گروه‌های چپ ترکیه نیز پس از فروپاشی اتحاد شوروی بیش از پیش به ضعف گرایید.

پی‌نوشت‌ها

۱٫ آق دره (Akdere) و قره دنیز (Karadeniz)، ج۱، ص ۱۵-۱۶٫
۲٫ ر. ک. دانشنامه جهان اسلام، ذیل مدخل «جراید، بخش۳: قلمرو عثمانی».
۳٫ ماردین، ص۶۸؛ آق دره و قره دنیز، ج۱، ص۱۷؛ تونچای، ص۲۳-۲۶٫
۴٫ رک. تونچای، ص۲۵-۲۶٫
۵٫ آق دره و قره دنیز، ج۱، ص۱۶٫
۶٫ رک. تونایا (Tunaya)، ج۱، ص۲۴۷-۲۵۵٫
۷٫ رک. آق دره و قره دنیز، ج۱، ص ۲۶٫
۸٫ تونچای، ص۳۹، ۶۶٫
۹٫ دایره المعارف جمهوریت (Cumhuriyet anasiklopedisi)، ج۱، ص۶۴٫
۱۰٫ رک. اونسال (Unsal)، ص۲۷٫
۱۱٫ رک. تونچای، ص۱۳۰-۱۴۴٫
۱۲٫ گوک آی (Gokay)، ص ۱۳۰-۱۳۱٫
۱۳٫ رک. همان، ص۱۳۳-۱۳۴٫
۱۴٫ تونچای، ص۱۷۷٫
۱۵٫ رک. پرسیتس (Moisei Aronovich Persits)، ص۹۰-۹۷٫
۱۶٫ رک. تونچای، ص۱۹۲ به بعد.
۱۷٫ همان، ص۲۲۵-۲۴۲؛ اونسال، ص۲۸٫
۱۸٫ رک. تونچای، ص۱۷۷-۱۸۵؛ پرسیتس، ص۹۱، ۹۴-۹۷٫
۱۹٫ گوک آی، ص۱۳۲٫
۲۰٫ تونچای، ص۱۸۵٫
۲۱٫ اونسال، همان جا.
۲۲٫ زحمت.
۲۳٫ تونچای، ص ۱۸۶-۱۸۹٫
۲۴٫ رک. تونچای، ص ۲۲۵-۲۴۲؛ اونسال، همان جا؛ گوک آی، ص ۱۳۴-۱۳۶٫
۲۵٫ دایره المعارف جمهوریت، ج۱، ص ۶۵٫
۲۶٫ رک. تونچای، ص ۲۴۲-۲۵۷؛ گوک آی، ص۱۳۶٫
۲۷٫ رک. تونچای، ص ۷۰-۸۳٫
۲۸٫ رک. تونایا، ج۲، ص۲۳۷-۲۴۱؛ تونچای، ص ۸۴-۸۹٫
۲۹٫ ۷ آبان ۱۳۰۲/ ۲۹ اکتبر ۱۹۲۳٫
۳۰٫ رک. تونچای، ص۲۹۳-۳۴۲؛ دایره المعارف جمهوریت، همان جا.
۳۱٫ داس چکش؛ رک. دانشنامه جهان اسلام، ذیل «جراید، بخش۴: ترکیه».
۳۲٫ رک. تونچای، ص ۳۵۹-۳۷۲؛ آق دره و قره دنیز، ج۱، ص ۱۵۸-۱۵۹٫
۳۳٫ رک. دایره المعارف جمهوریت، ج۱، ص ۱۴۶-۱۴۸، ۱۶۳-۱۶۴٫
۳۴٫ رک. همان، ج۲، ص ۹۹٫
۳۵٫ رک. همان، ج۱، ص ۱۰۶، ۱۳۳، ۱۷۶، ۱۹۵، ۳۰۲-۳۰۳٫
۳۶٫ Türkiye Sosyalist Partisi.
۳۷٫ Türkiye Sosylist Emekҫi ve Köylü Partisi.
۳۸٫ رک. اونسال، ص ۲۹-۳۰٫
۳۹٫ دایره المعارف جمهوریت، ج۲، ص ۱۰۰٫
۴۰٫ رک. همان، ج۲، ص۱۸۸-۱۸۹٫
۴۱٫ Türkiye Iʂҫi Partisi.
۴۲٫ همان، ج۳، ص۱۱۷٫
۴۳٫ همان، ج۳، ص ۲۷۱٫
۴۴٫ II. Türkiye Iʂҫi Partisi.
۴۵٫ آقشین (Aksin)، ص۲۴۸-۲۵۰؛ آق دره و قره دنیز، ج۱، ص ۲۷۵-۲۹۰؛ برای اطلاعات مفصل درباره‌ی حزب کارگر اول و دوم، رک. اونسال، ۲۰۰۲٫
۴۶٫ Türkiye Birleʂik Komunist Partisi.
۴۷٫ دایره المعارف جمهوریت، ج۴، ص ۲۰؛ اونسال، ص۲۹٫
۴۸٫ دایره المعارف جمهوریت، ج۴، ص۳۵۲، ۳۷۶٫
۴۹٫ همان، ج۳، ص۱۲۱٫
۵۰٫ Türkiye Halk Kurtulus Ordusu (THKO).
۵۱٫ (Türkiye Halk Kurtulus Partisi-Cephesi(THKP-C.
۵۲٫ (Türkiy Iʂҫi Koylu Kurtulu ʂOrdusu(TIKKO.
۵۳٫ Türkiye Halk Kurtulu ʂ Ordusu(THKO).
۵۴٫ Türkiye Halk Kurtulu ʂ Partisi-Cephesi(THKP-C).
۵۵٫ Türkiy Iʂҫi Kpylu Kurtulu ʂ Ordusu(TIKKO).
۵۶٫ رک. آق دره و قره دنیز، ج۱، ص۲۹۲-۳۱۹؛ دایره المعارف جمهوریت، ج۳، ص ۱۸۸-۱۹۱، ۲۳۶، ۲۶۲-۲۶۴، ۲۹۵٫
۵۷٫ Türkiye Sosyalist Iʂҫi Partisi (TSIP).
۵۸٫ Sosyalist Parti(SP).
۵۹٫ Sosyalist devrim Partisi (SDP).
۶۰٫ رک. دایره المعارف جمهوریت، ج۳، ص۳۴۹، ۳۷۷٫
۶۱٫ رک. تانور (Tanor)، ص۲۸٫
۶۲٫ HalkIn Emek Partisi (HEP).
۶۳٫ Sosyalist Birlik Partisi (SBP).
۶۴٫ دایره المعارف جمهوریت، ج۴،‌ص ۲۵۸، ۳۳۹، ۳۸۴؛ تانور، ص۸۵-۸۶٫
۶۵٫ رک. مک داول (McDowall)، ص ۴۰۶-۴۰۸٫
۶۶٫ Apocular.
۶۷٫ رک. همان، ص ۴۱۸-۴۱۹؛ زورخر (Zurcher)، ص۲۷۷٫
۶۸٫ زورخر، ص۳۲۵؛ نیز رک. دایره المعارف جمهوریت، ج۴، ص۱۰۳٫

منابع :
مویسی آرونوویچ پرسیتس، «انتر ناسیونالیست‌های خاور در روسیه و پاره‌ای مسائل جنبش آزادی بخش ملی (۱۹۱۸-ژوییه ۱۹۲۰)،» در کمینترن و خاور، ترجمه‌ی جلال علوی نیا،تهران: نشر بین الملل، ۱۳۶۰ش.
دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حدادعادل، تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
Erik Jan Zurcher,Tyrkey:a modern history,London 1998.

منبع مقاله :
رحیم رئیس نیا و. . . [دیگران]؛ (۱۳۸۹)، چپ و چپ‌گرایی در جهان اسلام، تهران: نشر کتاب مرجع، چاپ اول

 



لینک منبع

اشتراک گذاری مطلب

انتشار مطالب با ذکر منبع مجاز می باشد.