چپ گرایی در آفریقای مسلمان



 چپ گرایی در آفریقای مسلمان

 

نویسنده: محمدرضا شکیبا

 

چپ در آفریقا به تدریج و پس از جنگ جهانی دوم در پرتو مبارزه با استعمار رایج شد. در این زمان برخی از نخبگان و روشنفکران افریقایی در جستجوی باور و اندیشه‌ای بودند که بتوانند بر مبنای آن اختلافات داخلی را کاهش دهند و مردم را علیه استعمار بسیج کنند؛ از این رو، اندیشه‌ی چپ به عنوان ایدئولوژی مبارزه با استعمار در میان افریقاییان مقیم اروپا گسترش یافت و آنان، پس از بازگشت به وطن، به تبلیغ آن پرداختند. (۱) از سوی دیگر، چون آفریقا تحت سلطه‌ی کشورهای استعمارگر غربی بود، به تدریج پس از آغاز جنگ سرد، دامنه‌ی رقابت‌های شرق و غرب به قاره‌ی افریقا نیز گسترش یافت و دولت شوروی خود را حامی مردم و هویت افریقایی و دشمن استعمار معرفی کرد. بدین ترتیب، از ۱۳۲۵ تا ۱۳۴۳ش/ ۱۹۴۶-۱۹۶۴، ۳۱ کشور آفریقایی با حمایت گسترده‌ی بلوک شرق و در پرتو مبارزات جنبش‌هایی که بسیاری از آنان چپ گرا بودند، به استقلال رسیدند. (۲) معدودی از رهبران افریقا، روش های متناسب سرمایه داری و لیبرالیسم را برای کاهش فقر و وابستگی به غرب در نظر داشتند. این روشها، ایدئولوژی استعمارگران بود و همچنان جهان بینی نظام بین المللی‌ای را دنبال می‌کرد که به تضعیف اقتصاد افریقا ادامه می‌داد. (۳)
از سوی دیگر، برخی از رهبران افریقایی کوشیدند بین سوسیالیسم و اندیشه‌های چپ، که در جوامع غربی و در خارج از افریقا نظریه پردازی شده بودند، و شرایط ویژه‌ی جامعه‌ی افریقایی پیوند ایجاد نمایند. بر این اساس، برخی از آنان بر این باور بودند که در جوامع افریقایی، برخی اَشکال سوسیالیسم (مانند مالکیت اشتراکی زمین در روستاها و نوعی همکاری تعاونی در جوامع روستایی) وجود دارد، اما وضع افریقا با اروپا، که مبنای نظریه پردازی مارکس و انگلس قرار گرفته، متفاوت است. آنان به نوعی سوسیالیسم افریقایی باور داشتند که بتواند میان ارزش های سنتی و اندیشه‌های نو پیوند ایجاد کند؛ سوسیالیسمی که به توسعه و پیشرفت و کاهش فقر و افزایش رفاه اجتماعی و احترام فردی منجر شود. (۴) از جمله این رهبران افریقایی، احمد سکوتره (رئیس جمهوری گینه)، سدار سنگور (رئیس جمهوری سنگال)، جولیوس نایره‌ره (رئیس جمهوری تانزانیا) و قوام نکرومه (رئیس جمهوری غنا) بودند. (۵)
در نیجریه در سال‌های ۱۳۳۱ تا ۱۳۳۴ش/ ۱۹۵۲-۱۹۵۵، شمار احزاب چپ افزایش یافت، اما پس از استقلال این کشور در ۱۳۳۹ش/ ۱۹۶۰، به سبب تفاوت مشی دولتمردان و عدم حمایت سیاسی و مالی از آنان، شمار احزاب چپ گرا به دو حزب پویایی نیجریه (۶) و اتحادیه‌ی مترقی نیروهای شمال (۷) تقلیل یافت و در ۱۳۴۳ش/ ۱۹۶۴ شورای ملی نیجریه و کامرون (۸)، به عنوان حزب حاکم، نوعی از سوسیالیسم را به نام سوسیالیسم عمل گرای افریقایی (۹) عرضه کرد. (۱۰) دیگر احزاب چپ گرایی که پس از استقلال به عنوان حزب حاکم فعالیت می‌کردند، عبارت بودند از: حزب افریقایی برای استقلال گینه‌ی بیسائو (۱۱) (تاریخ استقلال: شهریور ۱۳۵۲/ سپتامبر ۱۹۷۳)، حزب ائتلاف خلق (۱۲) در غنا (تاریخ استقلال: ۱۳۴۳ش/ ۱۹۶۴) و حزب اتحاد ترقی خواه سنگال (۱۳) (تاریخ استقلال ۱۳۳۹ش/ ۱۹۶۰). (۱۴) همچنین در کشور مالی، از ۱۳۳۸ش/ ۱۹۵۹ از الگوهای چپ برای اداره‌ی کشور استفاده شد. (۱۵) چپ و سوسیالیسم افریقایی از حل مشکلات جوامع افریقایی ناتوان بود؛ از این رو، از حملات منتقدان در امان نماند. برخی ناموفقی آن را به سبب پیروی نکردن از مارکسیسم کلاسیک دانسته و برخی، آن را فقط ابزاری برای سرکوب و محدود کردن آزادی‌های مدنی معرفی کرده‌اند. (۱۶) پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، اندیشه‌ی چپ در افریقا جای خود را به الگوهای لیبرالیستی داده است. (۱۷)

پی‌نوشت‌ها

۱٫ دیویدسون (Basil Davidson)، ص۵۲۳-۵۳۶؛ درتیام (Der Thiam) و مولیرا (Mulira)، ص۸۰۱٫
۲٫ درتیام و مولیرا، ص۷۹۸، ۸۰۰-۸۰۳؛ دخانیاتی، ص۲۸۲٫
۳٫ تامسون (Thomson)، ص۳۸؛ کوک کرافت (Laurence Cookkraft)، ص۱۵۱-۱۵۲٫
۴٫ رک. اسمیت (William Edgett Smith)، ص۲۱۹-۲۲۰؛ آده دجی (Adedeji)، ص۳۹۷-۳۹۸؛ تامسون، ص۵۱٫
۵٫ رک. بابو(Babu)، ص۵۵؛ تامسون، ص۳۸-۳۹؛ براگینسکی (M. Bragins kii)، ص۲۷۴؛ الهی، ص۳۱۳؛ آده دجی، ص۳۹۸٫
۶٫ Dynamic Party.
۷٫ Northern Elements Progressive Union(NEPU).
۸٫ National Council of Nigeria and the Cameroon(NCNC).
۹٫ Pragmatic African Socialism.
۱۰٫ آماکری (Amakiri)، ص۵، ۴۱-۴۲، ۴۶، ۵۲؛ کی زربو (Ki-Zerbo)، و همکاران، ص۴۵۹؛ آدامولکن (Adamolekun)، ص۵۷-۵۸٫
۱۱٫ Partido Africano da Independenica da Guine e Cabo Verde(PAIGC).
۱۲٫ Convention People`s Party(CPP).
۱۳٫ Convention People`s Party(CPP).
۱۴٫ رک. سورت کنل (Suret-Canale) و باهن (Boahen)، ص۱۷۵-۱۷۶، ۱۸۷؛ کی زربو و همکاران، ص۴۷۲-۴۷۵، ۴۸۳؛ گوک (Joseph Cuoq)، ص۱۶۳٫
۱۵٫ رک. احمدی نوحدانی، ص۱۴۲، ۱۴۵-۱۴۶، ۳۲۰؛ کوک، ص۲۲۴٫
۱۶٫ تامسون، ص۳۹-۰٫
۱۷٫ کی زربو و همکاران، ص۴۸۶، ۴۸۹٫

منابع :
سیروس احمدی نوحدانی، فرهنگ و تمدن کشور مالی، مشهد ۱۳۸۴ش.
ویلیام اجت اسمیت، نیه رره، ترجمه‌ی عبدالله گله داری، تهران ۱۳۵۵ش.
حسین الهی، تاریخ آفریقا، [تهران] ۱۳۶۸ش.
م. براگینسکی، بیداری آفریقا: بررسی جنبش‌های آزادیبخش ملی در آفریقای استعماری، ترجمه‌ی ج. علوی نیا و ا. ح. رضوانی، [تهران] ۱۳۵۲ش.
علی دخانیاتی، تاریخ افریقا، [تهران: توکا، بی‌تا].
بزیل دیویدسون، افریقا: تاریخ یک قاره، ترجمه‌ی هرمز ریاحی و فرشته مولوی، تهران، ۱۳۶۹ش.
ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ترجمه‌ی اسدالله علوی، مشهد، ۱۳۷۳ش.
لارنس کوک کرافت، راه افریقا: سفری از گذشته تا امروز، ترجمه‌ی خسرو قدیری، تهران، ۱۳۷۲ش.

منبع مقاله :
رحیم رئیس نیا و. . . [دیگران]؛ (۱۳۸۹)، چپ و چپ‌گرایی در جهان اسلام، تهران: نشر کتاب مرجع، چاپ اول

 



لینک منبع

اشتراک گذاری مطلب

انتشار مطالب با ذکر منبع مجاز می باشد.