میزان دینی بودن شهرستان‌های ایران



 میزان دینی بودن شهرستان‌های ایران

 

نویسنده: رحمت‌الله معمار

 

در جدول زیر، کلیه‌ی شهرستان‌های کشور در مقطع مورد مطالعه (۱۳۵۸-۱۳۸۴) برحسب میزان دینی بودنشان، مرتب شده‌اند. ما این سازه را با توجه به کلان بودن سطح تحلیل و عطف به دو بعد اصلی ادیان، یعنی بُعد معرفتی/ اعتقادی و بعد عملی/ رفتاری همه‌ی ادیان و از جمله اسلام؛ برحسب دو بُعد «اعلام دین» (با شاخصه‌های نسبت طلّاب علوم دینی و نسبت روحانیون در جمعیت) و بُعد «اعمال دینی» (با شاخصه‌های میزان اوقاف سالیانه و هزینه‌کرد مذهبی به عنوان نماینده‌های مؤلفه‌ی مشارکت دینی؛ و شاخصه‌های نسبت اماکن زیارتی، مناسبتی و عبادتی در جمعیت، به عنوان نماینده‌های مؤلفه‌ی شعائر دینی) سنجیدیم.
بر این اساس، یافته‌های مربوط به میزان دینی بودن شهرستان‌ها نشان می‌دهندکه شهرستان‌های تفت، قم، نائین، مهریز، نطنز، رفسنجان، دامغان، خوانسار، بیرجند و گناباد، به ترتیب دارای بیشترین میزان از دین‌داری در مقطع مورد مطالعه بوده‌اند. در مقابل، شهرستان‌های اهواز، تهران خرم‌آباد، اسلام‌آباد غرب، کرمانشاه، بندر انزلی، ایذه، اندیمشک، بندر ماهشهر و گیلان غرب، در انتهای طیف دینی بودن قرار گرفته‌اند. در یک نگاه کلی‌تر، جدول فوق نشان می‌دهد که در چارک اول مقیاس دینی بودن، یک سوم (ده مورد) از مراکز استان‌ها (شامل شهرستان‌های ارومیه، تبریز، ایلام، همدان، شهرکرد، رشت، اهواز، تهران، خرم‌آباد و کرمانشاه) قرار گرفته‌اند؛ در حالی که در چارک چهارم این مقیاس، تنها شش مرکز استان (شامل شهرستان‌های قم، بیرجند، زاهدان، سمنان، ساری و بندرعباس) واقع شده‌اند. در یک تقسیم‌بندی دیگر، مشاهده می‌کنیم که ۱۲ مرکز استان در نیمه‌ی دوم (شامل چارک‌های سوم و چهارم)، و ۱۸ مرکز استان در نیمه‌ی اول (شامل چارک‌های اول و دوم) مقیاس دینی بودن، قرار گرفته‌اند. بنابراین، می‌توان گفت که میزان حضور مراکز استان‌ها در جمع شهرستان‌های دارای دین‌داری بالا، حضور نسبتاً کم‌رنگی است.
جدول ۱: رتبه‌بندی شهرستان‌های کشور بر اساس متوسط میزان دینی بودن در مقطع ۱۳۸۴-۱۳۶۸ [میانگین =۶۲/۲۴]

رتبه

شهرستان

دینی بودن

رتبه

شهرستان

دینی بودن

رتبه

شهرستان

دینی بودن

۱

تفت

۱۰۰,۰۰

۶۴

سراوان

۲۹,۸۱

۱۲۷

صومعه‌سرا

۱۳,۴۹

۲

قم

۹۷,۶۴

۶۵

نیشابور

۲۹,۲۹

۱۲۸

گناوه

۱۳,۴۲

۳

نائین

۸۳,۴۷

۶۶

سبزوار

۲۸,۶۶

۱۲۹

بم

۱۳,۳۷

۴

مهریز

۷۸,۱۲

۶۷

دهلران

۲۸,۶۳

۱۳۰

فومن

۱۳,۳۶

۵

نطنز

۷۵,۷۲

۶۸

کاشان

۲۸,۵۷

۱۳۱

مشکین‌شهر

۱۳,۳۰

۶

رفسنجان

۶۸,۳۷

۶۹

رودسر

۲۸,۲۳

۱۳۲

نقده

۱۳,۱۶

۷

دامغان

۶۵,۹۱

۷۰

تربت‌جام

۲۷,۸۷

۱۳۳

اصفهان

۱۲,۹۷

۸

خوانسار

۶۵,۵۶

۷۱

دیر

۲۷,۶۵

۱۳۴

دشتستان

۱۲,۴۸

۹

بیرجند

۶۱,۷۹

۷۲

داراب

۲۷,۵۷

۱۳۵

شیراز

۱۲,۴۶

۱۰

گناباد

۶۱,۲۴

۷۳

فیروزآباد

۲۷,۱۶

۱۳۶

مراغه

۱۲,۲۴

۱۱

خاش

۵۵,۶۰

۷۴

شهربابک

۲۶,۲۰

۱۳۷

قزوین

۱۲,۰۱

۱۲

فردوس

۵۳,۹۶

۷۵

چاه‌بهار

۲۵,۹۱

۱۳۸

شوشتر

۱۱,۹۶

۱۳

مهران

۵۳,۶۵

۷۶

نیریز

۲۵,۶۴

۱۳۹

خوی

۱۱,۸۶

۱۴

نور

۵۱,۰۷

۷۷

اسفراین

۲۵,۲۴

۱۴۰

قروه

۱۱,۳۲

۱۵

اردکان

۵۰,۶۴

۷۸

شیروان

۲۵,۰۳

۱۴۱

بوشهر

۱۱,۳۰

۱۶

دماوند

۴۸,۶۷

۷۹

بجنورد

۲۴,۷۲

۱۴۲

رودبار

۱۱,۲۲

۱۷

بندرلنگه

۴۸,۱۲

۸۰

بافت

۲۴,۵۰

۱۴۳

تاکستان

۱۱,۰۸

۱۸

میناب

۴۷,۷۴

۸۱

اقلید

۲۴,۰۵

۱۴۴

تویسرکان

۱۱,۰۷

۱۹

آمل

۴۷,۴۵

۸۲

سوادکوه

۲۳,۸۱

۱۴۵

لردگان

۱۰,۸۷

۲۰

بافق

۴۶,۹۴

۸۳

سقز

۲۳,۶۷

۱۴۶

ارومیه

۱۰,۳۸

۲۱

کاشمر

۴۵,۵۱

۸۴

نوشهر

۲۳,۶۴

۱۴۷

تبریز

۱۰,۳۱

۲۲

تایباد

۴۴,۹۴

۸۵

کنگان

۲۳,۱۲

۱۴۸

دره‌شهر

۱۰,۲۶

۲۳

فسا

۴۴,۶۷

۸۶

یزد

۲۳,۰۳

۱۴۹

خمینی‌شهر

۱۰,۱۱

۲۴

آشتیان

۴۳,۹۴

۸۷

مشهد

۲۳,۰۰

۱۵۰

لنگرود

۱۰,۰۳

۲۵

تفرش

۴۳,۸۳

۸۸

زابل

۲۲,۸۲

۱۵۱

سنقر کلیایی

۹,۸۹

۲۶

بردسیر/مشیز

۴۳,۶۴

۸۹

ابهر

۲۲,۶۰

۱۵۲

الیگودرز

۹,۹۶

۲۷

اردستان

۴۲,۹۸

۹۰

دلیجان

۲۲,۳۳

۱۵۳

ملایر

۹,۲۳

۲۸

بندرترکمن

۴۲,۴۵

۹۱

قوچان

۲۲,۱۸

۱۵۴

رامهرمز

۹,۱۱

۲۹
۳۰

زاهدان
سردشت

۴۲,۴۱
۴۲,۳۴

۹۲
۹۳

رامسر
ممسنی

۲۱,۲۲
۱۹,۵۵

۱۵۵
۱۵۶

ایلام
کهنوج

۸,۵۱
۸,۳۲

۳۱

گلپایگان

۴۰,۸۴

۹۴

سیرجان

۱۹,۳۰

۱۵۷

ماکو

۸,۱۷

۳۲

بابل

۴۰,۲۸

۹۵

سمیرم

۱۹,۰۱

۱۵۸

دزفول

۸,۱۶

۳۳

قائنات

۴۰,۰۱

۹۶

کهگیلویه

۱۸,۹۳

۱۵۹

بروجرد

۸,۱۶

۳۴

طبس

۳۹,۹۱

۹۷

علی‌آباد

۱۸,۸۲

۱۶۰

کردکوی

۷,۸۶

۳۵

استهبان

۳۹,۶۷

۹۸

مرند

۱۸,۶۲

۱۶۱

فلاورجان

۷,۶۹

۳۶

شاهرود

۳۹,۰۴

۹۹

دره گز

۱۸,۳۷

۱۶۲

همدان

۷,۵۱

۳۷

سمنان

۳۸,۸۴

۱۰۰

ری

۱۸,۱۶

۱۶۳

نجف‌آباد

۷,۴۴

۳۸

زرند

۳۸,۳۹

۱۰۱

ساوه

۱۷,۵۴

۱۶۴

نهاوند

۷,۱۸

۳۹

بهشهر

۳۸,۳۷

۱۰۲

جهرم

۱۷,۴۶

۱۶۵

دشت آزادگان

۷,۰۲

۴۰

محلات

۳۸,۰۶

۱۰۳

زنجان

۱۷,۳۵

۱۶۶

بروجن

۷,۰۱

۴۱

فریدون شهر

۳۷,۸۳

۱۰۴

خمین

۱۷,۱۶

۱۶۷

لنجان

۶,۹۵

۴۲

ساری

۳۷,۲۰

۱۰۵

پاوه اورامانات

۱۷,۱۵

۱۶۸

تالش

۶,۶۱

۴۳

بندرعباس

۳۶,۹۱

۱۰۶

سنندج

۱۶,۷۴

۱۶۹

کنگاور

۶,۳۷

۴۴

مریوان

۳۵,۵۰

۱۰۷

گرمسار

۱۶,۷۲

۱۷۰

شهرکرد

۶,۳۴

۴۵

خدابنده

۳۵,۰۷

۱۰۸

میانه

۱۶,۲۹

۱۷۱

ورامین

۶,۲۶

۴۶

سپیدان

۳۴,۹۳

۱۰۹

فریدن

۱۶,۲۳

۱۷۲

سلماس

۶,۰۳

۴۷

گنبدکاووس

۳۴,۳۱

۱۱۰

سراب

۱۶,۱۸

۱۷۳

رشت

۵,۷۰

۴۸

قائم‌شهر

۳۴,۰۴

۱۱۱

تنکابن

۱۵,۸۳

۱۷۴

شادگان

۵,۲۸

۴۹

بانه

۳۹,۹۶

۱۱۲

شیروان چرداول

۱۵,۷۹

۱۷۵

آستارا

۵,۰۳

۵۰

تربت حیدریه

۳۳,۸۴

۱۱۳

مهاباد

۱۵,۶۴

۱۷۶

سرپل ذهاب

۴,۲۴

۵۱

کرمان

۳۳,۳۲

۱۱۴

جیرفت

۱۵,۵۰

۱۷۷

کرج

۴,۱۹

۵۲

اهر

۳۳,۱۵

۱۱۵

آباده

۱۵,۵۰

۱۷۸

فارسان

۴,۰۲

۵۳

پیرانشهر

۳۲,۹۸

۱۱۶

شازند اسربند

۱۵,۴۶

۱۷۹

مسجدسلیمان

۳,۶۹

۵۴

تنگستان

۳۲,۸۹

۱۱۷

لاهیجان

۱۴,۹۳

۱۸۰

اهواز

۳,۰۸

۵۵

گرگان

۳۲,۸۳

۱۱۸

بویراحمد

۱۴,۵۶

۱۸۱

تهران

۲,۹۱

۵۶

دشتی

۳۲,۴۵

۱۱۹

آستانه اشرفیه

۱۴,۲۹

۱۸۲

خرم‌آباد

۲,۷۶

۵۷

کازرون

۳۲,۳۴

۱۲۰

گچساران

۱۴,۲۲

۱۸۳

اسلام آباد غرب

۲,۷۳

۵۸

اراک

۳۱,۰۳

۱۲۱

بهبهان

۱۴,۰۰

۱۸۴

کرمانشاه

۲,۶۸

۵۹

ایرانشهر

۳۰,۸۱

۱۲۲

بیجار

۱۳,۹۶

۱۸۵

بندرانزلی

۲,۲۵

۶۰

هشترود

۳۰,۷۶

۱۲۳

مرودشت

۱۳,۹۳

۱۸۶

ایذه

۲,۱۵

۶۱

قشم

۳۰,۱۸

۱۲۴

شهرضا/ قمشه

۱۳,۸۸

۱۸۷

اندیمشک

۱,۲۸

۶۲

خلخال

۳۰,۰۵

۱۲۵

میاندوآب

۱۳,۶۲

۱۸۸

بندر ماهشهر

۰,۲۹

۶۳

لارستان

۲۹,۸۵

۱۲۶

اردبیل

۱۳,۵۵

۱۸۹

گیلان غرب

۰,۰۰-

در این میان، واقع شدن شهرستان‌های یزد و مشهد در چارک سوم (رتبه‌های ۸۶ و ۸۷) مقیاس دینی بودن، کمی غیرمترقبه به نظر می‌رسد. به هر حال، سازه‌ی دینی بودن در تحقیق حاضر، سازه‌ای چند بُعدی و مرکب از هفت شاخصه است و لذا شهرستان‌هایی که در برخی جنبه‌های دینی، برجسته‌تر و شناخته‌شده‌تر می‌باشند؛ ممکن است در زمینه‌های دیگر، از سایرین ضعیف‌تر باشند. جهت آزمون این مدعا و به عنوان نمونه، رتبه‌ی شهرستان‌های یزد و مشهد را در هفت شاخصه‌ی دینی بودن، در جدول زیر، ترسیم کرده‌ایم:

جدول ۲ : رتبه‌ی شهرستان‌های یزد و مشهد در شاخصه‌های هفت‌گانه‌ی دینی بودن

شاخصه‌های دینی بودن

طلاب دینی

نسبت روحانیون

میزان وقف

هزینه‌کرد دینی

اماکن مناسبتی

اماکن زیارتی

اماکن عبادتی

رتبه در

یزد

۳۷

۳۱

۲۶

۹۶

۵۶

۱۱۷

۱۳۷

جمع ۱۸۹ شهرستان

مشهد

۱۳

۲۰

۱۰۸

۱۴

۱۰۸

۱۸۱

۱۵۳

همچنان که در جدول فوق پیداست، یزد و مشهد، هر چند از حیث نسبت طلاب و روحانیون، رتبه‌ی نسبتاً بالایی دارند؛ اما از نظر نسبت اماکن مناسبتی، زیارتی (۱) و عبادتی، رتبه‌ی پایینی دارند. همچنین یزد از حیث هزینه‌کرد دینی و مشهد از نظر میزان اوقاف، رتبه‌ی نسبتاً پایینی دارند. حاصل آنکه در سرجمع و برآیند، میزان دینی بودن این دو شهر، برخلاف تصور اولیه، نزدیک به میانگین کلی، اندازه‌گیری شده است. (۲)

پی‌نوشت‌ها:

۱٫ البته وزن و ارزش این اماکن، باهم یکسان نیستند؛ چنان که قدر و جایگاه مقبره‌ی امام رضا (علیه السلام) را نمی‌توان با هیچ زیارتگاهی نزد مردم، مقایسه کرد و هم سنگ پنداشت. اما به هر حال، ملاک و معیار مشخصی برای وزن‌دهی به این اماکن نداریم و لاجرم ارزش عددی یکسانی به همه می‌دهیم.
۲٫ به هر حال، گاهی در مواجهه با واقعیت غیرمترقبه و ناهمخوان با تصورات اولیه و شناخت اجمالی‌مان از آن، به جای انکار یا تردید در واقعیت مشهود و مستند، باید در صحت شناختمان تردید کنیم.

منبع مقاله :
معمار، رحمت‌الله؛ ( ۱۳۹۱ )، جامعه‌شناسی مشارکت سیاسی: تحلیل تطبیقی درون کشوری از مشارکت انتخاباتی در ایران، انتشارات امیرکبیر، چاپ اول

 

 



لینک منبع

اشتراک گذاری مطلب

انتشار مطالب با ذکر منبع مجاز می باشد.