ارزیابی داوری هنینگ درباره‌ی مانی



ارزیابی داوری هنینگ درباره‌ی مانی

 

 

سیدحسن تقی‌زاده از جمله رجال سیاسی تاریخ ایران است که فراز و فرودهای زیادی در زندگی شخصی و سیاسی او وجود دارد. تقی‌زاده بر جدایی دین از سیاست تأکید می‌کرد تا حدی که گروهی از علمای نجف از جمله آیت‌الله عبدالله مازندرانی و آخوند خراسانی فتوا به «فساد مسلک سیاسی» وی دادند. تقی‌زاده در سال ۱۳۲۵ه. ق عضو «لژ بیداری ایران» شد. وی پس از مدتی به بالاترین مقام فراماسونری؛ یعنی استاد اعظم می‌رسد. شاید برای شناخت تقی‌زاده هیچ‌چیز بهتر از سرمقاله‌ی خود او در شروع دوره‌ی جدید مجله‌ی کاوه در تاریخ ۲۲ژانویه۱۹۲۰ نباشد. او می‌نویسد: «امروز چیزی که به حدّ اعلا برای ایران لازم است و همه‌ی وطن‌دوستان ایران با تمام قوی باید در آن راه بکوشند و آن را بر هر چیز مقدم دارند سه چیز است که هرچه درباره شدت لزوم آنها مبالغه شود کمتر از حقیقت گفته شده: نخست قبول و ترویج تمدن اروپا بلاشرط و قید و تسلیم مطلق شدن به اروپا و اخذ آداب و عادات و رسوم و ترتیب و علوم و صنایع و زندگی و کلّ اوضاع فرنگستان بدون هیچ استثنا… این است عقیده‌ی نگارنده‌ی این سطور در خط خدمت به ایران: ایران باید ظاهراً و باطناً، جسماً و روحاً فرنگی مآب شود و بس». سایت راسخون تصمیم دارد در راستای وظیفه‌ی اطلاع‌رسانی خود، تعداد محدودی از نوشته‌های وی را در موضوعات مختلف که دارای نکات قابل توجهی است و می‌تواند مورد استفاده‌ی محققان قرار بگیرد، منتشر کند. مقاله‌ی ذیل یکی از مقالات این مجموعه است.

تکمله

طبع این رساله پس از چهار سال تمام شده بود که مقاله‌ی جدید استاد علّامه هنینگ در مجلّه‌ی Asia Majore (سلسله‌ی جدید مجلّد سوّم قسمت ۲ صفحات ۲۱۲-۱۸۴) متضمّن طبع اصل و شرح قطعه‌ی چینی مانوی (۳۹۶۹ MS. Stein) که حکم رساله‌ای دارد راجع «به عقاید و اسالیب تعلیمات مانی بودای نور» به وسیله‌ی لطف ایشان به دست من رسید. این مقاله را‌هالون (G Haloun) چین‌شناس معروف متوفّی و هنینگ با هم تحریر و تألیف کرده‌اند.
در این مقاله استاد هنینگ مطالب بسیار مهمّ و مفید راجع به مانی و عقاید او درج کرده و از آن جمله راجع به تاریخ وفات مانی عقیده‌ی تازه‌ای اظهار نموده که آنچه اینجانب در این وجیزه و در مقالات سابق خودم (به انگلیسی) در این باب بیان کرده‌ام اختلاف دارد.
راجع به تاریخ وفات مانی در بیست سال گذشته عقاید و تحقیقات مختلفی به تحریر آمده و نخست شدر و خود اینجانب با استناد به مضمون قطعات مانوی به زبان Mitteliranische Manichaica aus Chinesich – Tur- kestan von F. C. Andreas که هنینگ در سال ۱۹۳۴ مسیحی نشر نموده و در آن وفات مانی در روز دوشنبه چهارم شهریور روایت شده آن را در ۱۴ فوریه سنه‌ی ۲۷۶ مسیحی گذاشته بودیم، به این دلیل که در هیچ یک از سال‌های ۲۷۷-۲۷۳ که سلطنت بهرام را در آن سال‌ها ممکن بود فرض کرد جز سال ۲۷۶ چهارم شهریور دوشنبه نمی‌شود. بعدها که در زبور مانوی از کتب قبطی مانوی تاریخ وفات مانی پیدا شد که باز دوشنبه ولی چهارم ماه قبطی بر مهات ثبت شده (که تاریخ مطابق روز آخر فوریه در سال ۲۷۶ و روز سه‌شنبه می‌شود) این مسأله مورد تردید شد و عاقبت این عقیده که اینجانب آن را ابتدا پیشنهاد کردم قوّت گرفت که دوشنبه چهارم یک ماهی بودن صحیح است، ولی نه ماه ایرانی و نه ماه قبطی اصلی نبوده و فقط ترجمه‌ی با مسامحه از ماه اصلی است که ماه اَدار بابلی بوده و لذا نظر به آنکه از سال‌های ۲۷۵ و ۲۷۶ و ۲۷۷ که می‌توان آن‌ها را به تحقیق یا مسامحه سال‌های آخر بهرام شمرد تنها روز چهارم ادار بابلی واقع در سال ۲۷۷ مسیحی دوشنبه بود اینجانب حکم بر آن کردم که همان سال سال وفات مانی بوده و قرائنی دیگر را نیز که کم و بیش مؤیّد این ادّعا توانست شد بیان نمودم.
حالا استاد هنینگ به استناد قطعه‌ی ترکی دیباچه‌ی Türkisch Manichaica که فون لوکوک نشر کرده و در آن قطعه سال ۵۲۲ از وفات مانی سال خوک شمرده شده معتقد گردیده که سال وفات سنه‌ی ۲۷۴ مسیحی و روز دوشنبه دوم مارس و چهارم اَدار بابلی است. علّامه مشارالیه این نظر را بیشتر از آن جهت تأیید می‌کند که استنتاجات دیگر همه مبنی بر حدس و قیاس و حساب است و این عقیده (سنه‌ی ۲۷۴) متکی برسند کتبی قدیم است که تنها سندی در این باب است.
اینجانب که از همه بیشتر معترف به فضل و مقام شامخ علمی هنینگ که استاد من در زبان پهلوی نیز بود هستم باز از اظهار تردید در قبول این عقیده نمی‌توانم خودداری کنم به دلایل ذیل:
عبارت کتاب الفهرست که هنینگ بر آن استناد می‌کند صریح در این نیست که تاریخ آمدن وحی دوم به مانی و مأموریت او به اظهار امر مطابق همان تاریخ جلوس رسمی و تاج‌گذاری شاپور بود که مانی در آن روز پیش او رفته است. بلکه ظنّ قوی بر آن است که مانی دعوی خود را اعلان نموده و دو سه سالی مشغول دعوت و تبلیغ و مسافرت به مشرق و جنوب تا خراسان و سند و غیره بوده و در آن مملکت اخیر خبر وفات اردشیر و جلوس شاپور را شنیده و به طیسفون برگشته و به توسط فیروز برادر شاپور به آن پادشاه راه یافته و روز تاج‌گذاری که (علی المعمول) در روز اوّل سال بابلی واقع شده به حضور شاپور آمده و قوّت قلب اعلان رسمی و علنی دین خود را پیدا کرده است و آن روز اوّل نیسان واقع در سنه‌ی ۲۴۳ مسیحی بوده است. این مدّعا به قرائنی چند مستند است:
نخست آن‌که سال‌های تولّد و وحی اوّل و وحی ثانی مانی را با استناد به قول ابن‌النّدیم و بیرونی باید از این قرار بشماریم: تولّد وی در سنه‌ی ۲۱۶ مسیحی و به احتمال قوی در ۱۴ آوریل آن سال (۸ نیسان بابلی از سال ۵۲۷ سلوکی قمری) بوده. در ۱۴ آوریل سنه‌ی ۲۲۸ به حساب رومی یا در اوّل آوریل آن سال به حساب سلوکی بابلی قدم به سیزده سالگی گذاشته یعنی دوازده سال از عمر را با کمال نموده است.
وحی به او در ظرف سال سیزدهم عمر او آمده، یعنی بعد از اوّل آوریل ۲۲۸ مسیحی و قبل از ۱۲ آوریل ۲۲۹ (۸ نیسان ۵۳۹- اول نیسان ۵۴۰ سلوکی قمری). لکن چون این آمدن وحی به او به قول خودش (به نقل بیرونی از کتاب شاپورکان) پس از گذشتن دو سال از سلطنت اردشیر بوده (یا در سال دوم سلطنت وی) لذا آمدن این وحی یا بعد از ۲۶ سپتامبر سنه‌ی ۲۲۸ مسیحی می‌شود که دو سال از آغاز حساب رسمی مبدأ سلطنت آن پادشاه (۲۶ سپتامبر ۲۲۶) گذشته باشد و در آن وقت قریب دوازده سال و پنج ماه و نیم از عمر مانی گذشته بود و یا بین ۲۶ سپتامبر ۲۲۷ و ۲۵ سپتامبر ۲۲۸ یعنی در ظرف سال دوم حساب رسمی سلطنت اردشیر بوده، ولی به هرحال بعد از ۱۴ (یا اوّل آوریل) ۲۲۸ که مانی دوازده سال از عمر را کامل نموده بود. دو سال را از آغاز جلوس فعلی و حقیقی اردشیر نمی‌توان گرفت که ظاهراً در آوریل سنه‌ی ۲۲۷ وقوع یافته. چه آن مدت در آوریل ۲۲۹ منقضی می‌شود که مانی سیزده سال تمام یا بیشتر داشته است. در صورتی که مقصود از «ابن ثلاث عشره سنه» که بیرونی به آن عبارت آورده قطعاً کامل کردن سیزده سال نبوده است بلکه بودن در سال سیزدهم است. سال ۵۳۹ بابلی که به آن تصریح شده از ۲۵ مارس سنه‌ی ۲۲۸ تا ۱۲ آوریل ۲۲۹ مسیحی است.
به هرحال آمدن وحی نظر به آنکه کتاب الفهرست گوید «وقتی که دوازده سال او تمام شد» و بیرونی گوید «وقتی که او سیزده ساله بود» یا در سال سیزدهم عمر خود بود باید پس از ۲۵ مارس سال ۲۲۸ مسیحی (یعنی اول آن سال سلوکی) و بلکه حتی پس از اول آوریل (۸ نیسان بابلی آن سال) و شاید بین این تاریخ و اکتوبر یا نوامبر همان سال مثلاً بوده باشد که هم در سال سیزدهم مانی ولی نه در اواخر آن و هم در سومین سال رسمی سلطنت اردشیر (که از ۲۶ سپتامبر ۲۲۸ شروع می‌شود) ولی نه خیلی دور از اوّل سال بیفتد.
ثانیاً وحی دوم به مانی پس از اکمال بیست و چهار سال از عمر آمده که مأمور دعوت شده و این بیست و چهار سال در ۱۴ آوریل سنه‌ی ۲۴۰ (به حساب رومی) یا در ۱۹ آوریل آن سال (به حساب سلوکی بابلی) تمام می‌شود. در این زمان به ظنّ خیلی قوی اردشیر هنوز پادشاه بوده و شاپور جلوس نکرده بود.
اردشیر به روایات قابل اعتمادتر چهارده سال و ده ماه سلطنت کرده (یا چهارده سال و شش ماه به روایت ضعیف‌تر) و در آخر این مدّت یا از سلطنت کناره‌گیری کرده و یا مرده است و از این قرار:
(الف) اگر این مدت از ۲۷ سپتامبر سنه‌ی ۲۲۳ مسیحی یعنی مبداً آن سال ایرانی که در ظرف آن وی اردوان را کشت (۲۸ آوریل ۲۲۴) حساب به حساب رومی (یولیانی) منتهی می‌شود به ۲۶ تموز (ژویه) ۲۳۸ (یا در صورت شش ماه اضافه برده سال فرض کردن به ۲۶ مارس ۲۳۸) و به حساب ایرانی به ۲۲ ژویه (یا ۲۴ مارس) ۲۳۸٫
(ب) اگر این مدت (چهارده سال و ده ماه یا چهارده سال و شش ماه) از قتل اردوان در ۲۸ آوریل ۲۲۴ حساب شود به حساب رومی منتهی می‌شود به ۲۷ فوریه‌ی ۲۳۹ (یا ۲۷ اکتوبر ۲۳۸) و به حساب ایرانی به ۱۸ فوریه‌ی ۲۳۹ (یا ۲۱ اکتوبر ۲۳۸). در هیچ یک از تواریخ فوق یعنی ژویه یا مارس ۲۳۸ و اکتوبر ۲۳۸ یا فوریه ۲۳۹ مانی بیست و چهار ساله نشده بود زیرا که بیست و چهار سال عمر او تازه در آوریل ۲۴۰ کامل می‌شد.
(ج) اگر آن مدت از مبدأ حساب رسمی یعنی اوّلین روز سال اوّل (ایرانی) سلطنت اردشیر و شاهنشاهی او که بیرونی (به نقل از شاپورکان) به این عنوان (شاهنشاهی) تصریح می‌کند (۲۶ سپتامبر ۲۲۶ مسیحی) حساب شود به حساب رومی منتهی می‌شود به ۲۵ ژویه‌ی ۲۴۱ (یا ۲۵ مارس همان سال) و به حساب ایرانی به ۲۳ ژویه (یا ۲۵ مارس) ۲۴۱٫
(د) اگر آن مدّت (چهارده سال و ده ماه یا شش ماه) از تاجگذاری فعلی اردشیر (به احتمال قوی در ۶ آوریل ۲۲۷) حساب شود به حساب رومی منتهی می‌شود به ۵ فوریه ۲۴۲ (یا ۵ اکتوبر ۲۴۱) و به حساب ایرانی به ۲۶ ژانویه ۲۴۲ (با ۲۸ سپتامبر ۲۴۱).
در هر یک از تواریخ فوق (ج) و (د) یعنی مارس یا ژویه‌ی ۲۴۱ و نوامبر ۲۴۱ یا فوریه‌ی ۲۴۲ مانی بیست و پنج ساله یا قریب به آن بوده است.
بنابراین جلوس شاپور (یا انقضای سلطنت اردشیر) با هیچ یک از چهار حساب یعنی چهار فرض فوق (الف، ب، ج، د) با ۱۲ آوریل سنه‌ی ۲۴۰ مسیحی که هنینگ فرض کرده مطابقت نمی‌دهد. چه در صورت اوّل (الف) آغاز سلطنت شاپور به ۲۶ ژویه‌ی ۲۳۸ و مبدأ سال اوّل رسمی سلطنت وی به ۲۳ سپتامبر ۲۳۷ می‌افتد و در صورت دوم (ب) آغاز فعلی سلطنت وی به حساب رومی به ۲۷ فوریه‌ی ۲۳۹ و مبدأ سال اوّل رسمی سلطنت به ۲۳ سپتامبر ۲۳۸ می‌افتد و در صورت سوّم (ج) ابتدای سلطنت مقارن ۲۶ ژویه‌ی ۲۴۱ و مبداً رسمی سال اوّل ۲۲ سپتامبر ۲۶۰ می‌شود و در صورت چهارم (د) آغاز فعلی سلطنت پنجم (یا اوّل) فوریه‌ی ۲۴۲ و مبدأ رسمی سال اوّل ۲۲ سپتامبر ۲۴۱ می‌شود و این همه بر فرض مدت سلطنت چهارده سال و ده ماه است و اگر چهارده سال و شش ماه فرض شود همه تواریخ فوق به چهار ماه قبل می‌افتد و به حساب سال‌های ایرانی فقط سه روز زودتر می‌شود.
اگر چه کتاب الفهرست آمدن وحی (مرتبه‌ی دوم) به مانی و نزول ملک وحی‌آور (توم) در موقع اتمام بیست و چهار سال از عمر وی و امر به او به خروج را بلافاصله با خبر خروج او در روز تاجگذاری متعاقب می‌سازد دلالت این بیان بر وقوع خروج مانی و اظهار امر و دعوت در بیست و چهار سالگی در روز تاجگذاری واضح نیست. چه اولاً بر طبق همان فقره روایت مانی در همان اوّلین روز بار یافتن به حضور شاپور دو نفر از اتباع خود را همراه برده (سطر ۱۹ صفحه‌ی ۳۲۸).
این قرینه‌ی آن است که قبلاً دعوت کرده و اتباعی داشته است و خود ابن‌النّدیم از قول مانویان گوید (سطر ۲۶ و ۲۷ از همان صفحه) که مانی قبل از ملاقات با شاپور در بلاد مختلف جولان کرده (اگر چه مدّت این جولان در نسخه‌ی چاپی چهل سال ثبت شده شکّی نیست که در عدد اشتباهی رخ داده و شاید دو یا چهار سال یا چهل ماه بوده است) و فیروز برادر شاپور را (ظاهراً در ضمن مسافرت خود شاید در خراسان و کوشان که فیروز والی آن نواحی بود) به دین خود دعوت کرده بود و فیروز او را «به شاپور رسانیده» و پس از آن در دنباله‌ی روایت در سطور ۳۱-۲۷ از همان صفحه به عنوان «قالت المنانیّه» (یعنی به همان عنوانی که خبر خروج او را روز تاجگذاری شاپور تحت آن نقل نموده و ظاهراً هر دو خبر از یک مأخذ اصلی مانوی قدیم است) مجدداً از رفتن او پیش شاپور و تقاضاهای چندی که از شاپور کرده و قبول شاپور تمام تقاضاهای مانی را سخن گفته و بلافاصله می‌گوید «مانی [قبلاً] هندوچین و اهل خراسان را دعوت کرده و در هر ناحیه‌ای یکی از اصحاب خود را به نیابت گذاشته بود: «و کان مانی دعا الهند و الصّین و اهل خراسان و خلّف فی کلّ ناحیهٍ صاحباً له».
پس اوّلین ملاقات مانی با شاپور (ظاهراً در روز تاجگذاری وی) چندی بعد از اظهار امر اوّلی و دعوت مردم (شاید به طور غیر علنی) و گرویدن جمعی به او در موطن او و ولایات مختلفه و مسافرت‌های او بوده است و نیز چنان‌که از سیاق کلام منقول از خود مانی در کفالایا بر می‌آید وی در زمان سلطنت اردشیر (شاید در سنه‌ی ۲۴۰ مسیحی) به سفر جنوب و شرق (سند و خراسان) مبادرت نموده و پس از شنیدن خبر مرگ اردشیر (شاید در سنه‌ی ۲۴۲ مسیحی) و انتقال سلطنت به شاپور عزیمت عودت کرده و به تفصیلی که در آن کتاب از قول مانی نقل شده از راه خلیج فارس به فارس و میشان و خوزستان و طیسفون برگشته است و البته پس از وصول به پایتخت ساسانی بوده که روز تاجگذاری رسمی شاپور (که ظاهراً به واسطه‌ی اینکه مرگ اردشر با استعفای او بعد از اوّل نیسان بابلی سال ۵۵۳ سلوکی قمری یعنی ۲۰ آوریل سنه‌ی ۲۴۲ مسیحی واقع شده بود تاجگذاری رسمی به اوّل سال بابلی آینده یعنی اوّل نیسان محوّل و معوّق شده بوده است) در روز اوّل نیسان سال ۵۵۴ سلوکی قمری مطابق با یکشنبه ۹ آوریل ۱۹ حمل (روز شرف شمس) و شب جشن مهرگان به حضور پادشاه بار یافته است.
قطعات این حکایات و مطالب در کتاب الفهرست غیرمتوالی در مواضع مختلفه‌ی یک صفحه ولی از هم جدا افتاده درج شده است.
هنینگ خود نیز از روایتی که به قول وی «قطعاً از محافل مانوی و محتملاً از خود مانی ناشی است» سخن می‌گوید مبنی بر اینکه مانی گویا سه سال قبل از اظهار امر خود (یعنی اعلان رسمی و علنی) و اجرای فرمان الهی (به وسیله‌ی ملک توم) صبر نموده و در مبادرت به این کار تأخیر نموده است (صفحه‌ی ۲۰۱ حاشیه ۳)
این روایت که هنینگ آن را باور نکردنی می‌شمارد بالعکس بسیار صحیح و قابل اعتماد به نظر می‌آید. در تاریخ اسلام نیز قرائنی بر این است که پیغمبر اسلام بین اوّلین وحی و دعوت بسیار محدود وی و اعلان امر و دعوت عمومی سه سال تقریباً به تأمّل و تأنّی و دعوت نزدیکان و دوستان گذرانیده است.
بیرونی در الآثارالباقیه گوید (صفحه‌ی ۲۰۸): «امر مانی علی الاتصال در تزاید [و انبساط] بود در ایّام اردشیر و پسر او و شاپور و هرمز پسرش تا وقتی که بهرام بن هرمز به سلطنت رسید و مانی را جست تا پیدا کرد…». این قول اگر دلیلی بر عدم صحّت آن وجود نداشته باشد خود دلیل واضحی است بر اینکه در بیست و چهار سالگی مانی (یعنی بعد از ۱۹ آوریل سنه‌ی ۲۴۰ مسیحی که اوّل سال بیست و پنجم وی به حساب سلوکی قمری است) و شاید هم تا اواخر بیست و پنج سالگی وی (۷ آوریل ۲۴۱) که اوّلین سال دعوت وی باشد (۸ نیسان بابلی سال ۵۵۱ سلوکی قمری – ۸ نیسان ۵۵۲) اردشیر هنوز سلطنت داشته و لذا اوّلاً مقارن بودن روز اعلان امر پس از بیست و چهار ساله شدن یا در ظرف سال بیست و پنج با روز تاجگذاری شاپور (که پس از انقضای سلطنت اردشیر بوده) بی‌اساس می‌شود. ثانیاً این فقره دلیل آن می‌شود که اردشیر اقلاً در ۱۹ آوریل ۲۴۰ در سلطنت پایدار بوده است.
هنینگ روز تاجگذاری شاپور را در همان روز اوّل سال بابلی ۵۵۱ سلوکی قمری فرض می‌کند یعنی ۱۲ آوریل ۲۴۰ مسیحی. در صورتی که در آن روز مانی نه به حساب سلوکی و نه به حساب یولیانی رومی هنوز بیست و چهار ساله هم نشده بود و چنان‌که خود هنینگ اشاره می‌کند به حساب اوّلی هفت روز و به حساب دوم دو روز به اکمال بیست و چهار سال از عمر مبعوث شد تا به اینکه وی در روز اوّل سالی که در ظرف آن بیست و چهار ساله شده تفسیر شود لازم آید که عبارت دیگر آن کتاب در باب موقع اوّلین وحی گوید «وقتی که دوازده سال برای او تمام شد باز به روز اوّل سال ۵۳۹ سلوکی قمری تفسیر شود یعنی ۹ آوریل ۲۲۸ مسیحی یا ۸ نیسان آن سال یعنی ۱۶ آوریل در صورتی که آن تاریخ به قرائن دیگر و از آن جمله قول بیرونی که مانی «پسر سیزده ساله بود» و قول خود مانی که دو سال از سلطنت اردشیر گذشته بود بعید است (اگر چه غیرممکن نیست).
به احتمال قوی در سال ۵۵۱ سلوکی (۱۲ آوریل ۲۴۰ – ۳۱ مارس ۲۴۱ مسیحی) که سال بیست و پنجم مانی و به اصطلاح معروف و متداول بیست و چهار سالگی وی بود (البته با چند روز مسامحه) شاپور هنوز به سلطنت نرسیده بود و اردشیر هنوز پادشاه بود و آغاز رسمی سال اوّل سلطنت او (به حساب معمول ساسانیان) که از مدّتی و مخصوصاً از زمان نولدکه به این طرف در ۲۲ سپتامبر سنه‌ی ۲۴۱ مسیحی مستقر و مقبول شده است (و البته به طریق اولی رسیدن شاپور به سلطنت و وفات یا استعفای اردشیر که باید در ظرف همان سال ایرانی که در آن تاریخ شروع شده و در ۲۱ سپتامبر ۱۴۲ خاتمه یافته وقوع یافته باشد) مدّتی بعد از بیست و چهار ساله شدن مانی بوده است (لااقل شش ماه) و تاجگذاری رسمی او یک سال و شش ماه و سیزده (یا هجده) روز بعد از آن مبدأ رسمی .
الیاس هم سال ۵۵۳ سلوکی مقدونی را (در کتاب نولدکه به اشتباه چاپی ۵۳۳) سال اول شاپور می‌شمارد که از اوّل اکتوبر (تشرین اوّل) ۲۴۱ مسیحی شروع می‌شود (سال سلوکی مقدونی همان سال «تاریخ اسکندر»، «یا سال یونانیان» است). اگر چنان‌که نولدکه حدس می‌زند و صحیح‌تر به نظر می‌آید مراد از مدّت سلطنت چهارده سال و ده ماه اردشیر مدّت سلطنت فعلی او از تاریخ تاجگذاری او در ظرف سال ایرانی که از ۲۶ سپتامبر ۲۲۶ تا ۲۵ سپتامبر ۲۲۷ امتداد دارد بوده است نه از اوّل آن سال (که مبدأ حساب حساب رسمی سال اوّل اصطلاحی است) در آن صورت چنان‌که وی گوید (ترجمه‌ی طبری صفحه‌ی ۴۱۲) انقضای آن مدّت (چهارده سال و ده ماه) در ظرف سال ایرانی بعد یعنی بعد از ۲۲ سپتامبر سنه‌ی ۲۴۱ واقع شده است و چون آغاز فعلی سلطنت اردشیر به احتمال قوی در اول نیسان سال ۵۳۸ سلوکی بابلی = ۶ آوریل ۲۲۷ مسیحی بوده انتهای مدت سلطنت چهارده سال و ده ماهه او (بر فرض صحت حدس فوق) باید در ۴ فوریه (به حساب یولیانی) یا اوّل فوریه (به حساب ایرانی) سال ۲۴۲ مسیحی بوده باشد.
حتی چون ممکن است این تاریخ موقع استعفای او از سلطنت و انتقال دادن ملک به پسرش بوده نه وفاتش لذا شاید شاپور تاجگذاری خود را به رعایت حیات پدر در اول نیسان بابلی آینده (۵۵۳ سلوکی قمری) = ۲۰ آوریل ۲۴۲ مسیحی یعنی دو ماه و نیم بعد قرار نداده بلکه به اول نیسان سال بعد محول کرده باشد یعنی ۹ آوریل ۲۴۳ مسیحی و یا آن‌که اگر هم تاریخ اوئل فوریه‌ی ۲۴۲ واقعاً تاریخ وفات اردشیر بوده باشد ممکن است شاپور به علّت اشتغال به جنگ با گوردیان قیصر روم در بهار آن سال و دوری از پایتخت نتوانسته در ۲۰ آوریل آن سال تاجگذاری کند و به سال بعد مانده است.
اگر چه بر حسب تحقیقات قابل اعتماد خود گوردیان با اردوی خود ظاهراً فقط در نیمه‌ی اول سال ۲۴۳ به سرداری تیمیسیتوس (که به هر حال قبل از اکتوبر ۲۴۳ مرده بود) به فتوحات در آسیا (پس از گرفتن شهر رهاء و فتح در جنگ حوالی رأس عین و شاهراه از رهاء به نصیبین و گرفتن این شهر اخیر و جلوتر رفتن تا حدود بین‌النهرین) پرداخته و حملات او به سوی جنوب تا فرات به قصد رفتن از آن طریق تا طیسفون بعد از مردن تیمیسیتوس بود معذلک حرکت گوردیان به سوی مشرق در سال ۲۴۲ شروع شده بود و قبل از آخر آن سال به آسیا رسیده بود و قشون او حتماً حدود سوریه و بین‌النهرین و قلمرو ایران را تهدید می‌کرد.
جانشین شدن شاپور به اردشیر در اواخر سال ۲۴۱ از بیانات زوسیموس هم واضح می‌شود که آن را پس از آن موقع که گوردیان با دختر سردار سابق‌الذّکر عروسی کرده و سلطنت و قدرت او خوب مستقر شده است می‌گذارد و آن در واقع بین پائیز سنه‌ی ۲۴۱ و تابستان سال ۲۴۲ مسیحی بوده (رجوع شود به مقاله‌ی اینجانب به عنوان «اوائل ساسانیان» در مجله‌ی مدرسه‌ی مطالعات شرقی و آفریقایی لندن، مجلد ۱۱ قسمت اوّل سنه‌ی ۱۹۴۳ صفحه‌ی… حاشیه‌ی ۱).
حساب آغاز اولین سال سلطنت شاپور (به حساب رسمی) از اوّل فروردین ماه واقع در سال ۲۴۱ مسیحی (۲۲ سپتامبر آن سال) و تاجگذاری رسمی او در ۹ آوریل سنه‌ی ۲۴۳ با روایات مختلف مدّت سلطنت شاپور (مثلاً در طبری و غیره) یعنی سی سال (یا سی سال و پانزده روز) یا سی و یک سال و شش ماه و نوزده روز (یا هجده روز) نیز کاملاً تأئید می‌شود. بلکه این اعداد دقیق دلیل بسیار قوی به صحت آن تواریخ می‌شود. چه اگر وی سی سال بعد از تاجگذاری سلطنت کرده باشد مدت سلطنت او از آغاز اوّلین سال رسمی وی یعنی ۲۲ سپتامبر ۲۴۱ مسیحی تا آخر سی سال مزبور درست سی و یک سال و شش ماه و نوزده روز می‌شود (که یک سال و شش ماه و نوزده روز اضافه همان مسافت زمانی بین ۲۲ سپتامبر ۲۴۱ (اوّل فروردین) و ۸ آوریل ۲۴۳ (۱۴ مهر با اضافه‌ی خمسه‌ی مسترقه‌ی آخر مرداد) است و مطابقت کامل و دقیق با روایت طبری می‌دهد (رجوع شود به همان مقاله‌ی «اوایل ساسانیان» مذکور در فوق صفحه ۲۴).
خبر شصت ساله بودن مانی در موقع وفات و شصت سال زندگی کردن او هم که در چندین مأخذ مختلف و از آن جمله کتیبه‌ی مارال باشی (که هنینگ در مجله ZDMG مجلّد ۹۰ قسمت ۱ صفحه‌ی ۶ از آن نقل می‌کند) و کتیبه‌ی چینی موضوع بحث هنینگ (صفحه‌ی ۱۹۱ سطر ۲۴ و صفحه‌ی ۱۹۵ سطر ۱۲) و مآخذ دیگر که خود هنینگ در همین مقاله در صفحه‌ی ۱۹۹ حاشیه‌ی ۵ به آن‌ها اشاره می‌کند مؤید عقیده‌ی وفات مانی در سنه‌ی ۲۷۷ مسیحی است (مانی در ۳۱ مارس از سال ۲۷۷ (۸ نیسان) داخل سال شصت و یک سال زندگی خود بایستی بشود. ولی در چهارم اَدار (۲۶ فوریه همان سال) یا سی و سه روز قبل از آن وفات کرد، یعنی به حساب سال شمسی شصت سال سیصد و هجده روز زندگی کرده (از ۱۴ آوریل سنه‌ی ۲۱۶ تا ۲۶ فوریه‌ی ۲۷۷) و عدد شصت که در همه جا واضح و صریح آمده قابل تحریف و تأویل به پنجاه و هشت سالگی (که به حساب هنینگ مدت عمر مانی می‌شود و در واقع چهل و دو روز هم کمتر یعنی پنجاه و هفت سال و سیصد و بیست و سه روز) ولو با مسامحه به نظر نمی‌آید. اگرچه هنینگ این فرق عمده و فاحش در مدّت عمر مانی را که بین شصت سال روایات و کمتر از پنجاه و هشت سال حدس او ظاهر می‌شود اشکال جزئی و اغماض‌پذیر می‌شمارد.
امّا معادله‌ی سال ۵۲۲ وفات مانی با سال خوک در کتیبه‌ی ترکی که هنینگ آن را یگانه و مهم‌ترین سند در باب تاریخ وفات مانی می‌شمارد و مستلزم فرض وفات در سال ۲۷۴ مسیحی می‌شود، اگرچه نمی‌توان آن را به کلی غیرقابل اعتنا پنداشت به نظر اینجانب در مقابل قرائن زیاد دیگر قوّت کافی نمی‌تواند داشته باشد. خصوصاً که سند متأخری است و اشتباه نویسندگان کتیبه‌های ترکی در تطبیق سال‌های غیر ترکی با ترکی مستبعد نیست، خصوصاً اگر مبنی و معمول جاری آن نویسندگان سال‌ها و تواریخ سغدی یا ایرانی یا غیر آن‌ها (به جز چینی) بوده باشد.
نظیر این نوع اشتباه در قطعه‌ی تقویم مانوی اویغوری به زبان ترکی دیده می‌شود که در آنجا (شماره‌ی ۹ نوشته‌های اویغوری که رحمتی ترجمه و نشر کرده) سال یزدگردی ۳۵۸ را سال موش نامیده. در صورتی که سال گاو بوده و اواخر آن به سال پلنگ می‌افتاد (شاید هم مقصود سال ۳۵۷ یزدگردی بوده است).
به این نکته اینجانب در ضمن تعلیقاتی که به مقاله‌ی هنینگ در باب قطعات تقویم سغدی مانوی در مجلّه‌ی پادشاهی انگلیسی ۱۹۴۵ مسیحی شماره‌ی اکتوبر صفحه‌ی ۱۵۷ نوشته‌ام اشاره کرده‌ام و همچنین (بنابر حدس اینجانب در همان تعلیقات) ظاهراً سال ۹۸۵ مسیحی سال ۳۸۸ از وفات شاد اورمزد پیشوای معروف مانویان (اگر واقعاً عدد مذکور در قطعه‌ی مورد بحث مربوط به آن تاریخ باشد) شمرده شده است در صورتی که آن سال در واقع سال ۳۸۴ یا ۳۸۵ بوده است و اشتباهی به مقدار سه سال در آن رخ داده است.
البته مربوط بودن آن ارقام به وفات شاداورمزد متوفی در سنه‌ی ۶۰۰ مسیحی فقط احتمالی بیش نبوده و حدس هنینگ است و آن را نمی‌توان قطعی شمرد.
حدس هنینگ راجع به هشت سال قبل بودن تاریخ اصلی سند چینی مانوی مغاره‌ی تون هوانگ معروف به قطعه‌ی پلیو که تاریخ تحریر و تألیف اصلی آن را به جای ۷۳۲-۷۳۱ مسیحی که تاریخ معلوم آن است در سال ۷۲۴ می‌شمارد نیز فقط حدسی است که قرائنی هم برحسب ظاهر موجّه برای آن ترتیب داده شده ولی کاملاً اطمینان بخش به نظر نمی‌آید.
بنابر آنچه راجع به آغاز و پایان سلطنت اردشیر و شاپور بیان و استدلال شد این نتیجه حاصل می‌شود که به ظنّ قوی شاپور در اوایل سال ۲۴۲ مسیحی (محتملاً در اوایل فوریه) بر اثر استعفا (یا وفات) پدر به سلطنت رسیده و در ۹ آوریل ۲۴۳ (یکشنبه اول نیسان بابلی سال ۵۵۴ سلوکی قمری) تاجگذاری کرده و در آوریل سنه‌ی ۲۷۳ (محتملاً در اوایل آن ماه) وفات کرده و پسرش هرمز که جانشین او شد نیز در آوریل ۲۷۴ (محتملاً یازدهم آن ماه یا قدری دیرتر) وفات نموده و بهرام اول برادر وی از همان روز پادشاه شده است و تا اواسط سال ۲۷۷ در قید حیات بوده (شاید تا اواخر ژویه‌ی آن سال) و در سال سوّم سلطنت وی یعنی دو سال و ده ماه و کسری یا قریب یازده ماه بعد از جلوس او مانی کشته شده است (۲۶ فوریه ۲۷۷) و البته قید سلطنت بهرام و آن هم پس از مدّتی از سلطنت وی در تاریخ قتل مانی که به تلویح و گاهی تصریح در مآخذ دیده می‌شود نیز دخالت مهم در تعیین آن تاریخ دارد.
به همین جهت هنینگ مجبور شده است اوّل سلطنت بهرام را در اواسط سال ۲۷۱ و وفات او را در سپتامبر ۲۷۴ بگذارد تا وفات مانی که به زعم او در ۲ مارس سنه‌ی ۲۷۴ وقوع یافته در سال سوم سلطنت بهرام بیفتد و اگر بر طبق قرائن مذکوره در فوق وفات شاپور در سال ۲۷۳ مظنون گردد در آن صورت حتّی جلوس بهرام بعد از تاریخ وفات مانی در پیشنهاد هنینگ واقع می‌شود.
علاوه بر استنتاجات از تفسیر سند چینی هنینگ به عقاید انسلین (Wilhelm Enslin) در باب تاریخ تاجگذاری و وفات شاپور که در مقاله‌ای تحت عنوان Zu den Kriegen des Sassaniden Schapur I در ژویه‌ی ۱۹۴۷ مسیحی برای آکادمی علوم باویر شرح داده است اتّکاء نموده و آن شرح در عقیده‌ی هنینگ بی‌تأثیر نبوده است. در صورتی که بیانات انسلین با وجود آنکه در قسمت مربوط به تاریخ روم قابل استفاده است بدبختانه در حساب تواریخ ایرانی مبنی به پیروی از عقاید بی‌اساس و غیر قابل قبول هیگینس ( (Martin Z. Higginsدر مقاله‌ی وی به عنوان The Persian war of the Emperor Maurice بوده است که بیان موهوم بودن ترتیب پیشنهادی وی (هیگینس) راجع به سال و ماه ایرانی عهد ساسانیان از رشته‌ی این فصل (تکمله) خارج است.
ملاحظات فوق که نسبت به عقیده و تحقیقات جدید استاد هنینگ به عمل آمده البته نباید دلیل قاطعی بر ردّ مدّعای ایشان تلقّی شود و شخصاً با اعتقادی که به مقام علمی و صفت تحقیق و تدقیق و احاطه‌ی ایشان دارم ادّعایی بر صحّت قطعی ملاحظات خود ندارم و به امکان اشتباه و قصور خود معترفم و امکان صحّت عقیده‌ی استاد را منکر نیستم. لکن اجازه‌ی فحوای خود ایشان به اینجانب به اظهار نظر مرا جرأت عرضه کردن نکات فوق به مقاله‌ی ایشان دارد. ورنه اظهارات متفنّن در مقابل متخصّص جز عنوان تذکّر نمی‌تواند داشته باشد.
قسمتی از مقاله‌ی هنینگ که راجع به کتب مانی است (صفحات ۲۰۴-۲۱۱) بسیار مفید و بعضی قسمت‌های آن تا حدّی تازگی دارد. بنابراین شرح (به طور خلاصه) مانی هفت عدد کتاب بزرگ و عمده در زبان خودش (آرامی) و یک کتاب فارسی و یک مجموعه‌ی تصاویر (آلبوم) داشته که خود تألیف و تصویر کرده و به علاوه کتب «احادیث» منسوب به او وجود داشته که شاگردان و اصحاب وی با نسبت به او و اقوال او مجموعه‌ی روایات منقول از وی ترتیب داده‌اند.
هنینگ شرح کامل و دقیق و صحیح این کتب را داده که به اجمال از این قرار است:
سریانی: (۱) انجیل بزرگ (انگلیون) = اِنگلیون
سریانی: (۲) کنزالحیات یا کنزالاحیاء (سمیتها [حَیّ]
سریانی: (۳) مجموعه‌ی مراسلات یا منشورات (دیوان = دیبهان)
سریانی: (۴) سفرالاسرار = رازان
سریانی: (۵) فراقماطیا (پراگماطیا) اسفار (رسائل علمی و منظم تاریخی)
سریانی: (۶) گیگانتیون (غرافی تون کیگانتون)
سریانی: (۷) ادعیه و اوراد = آفرین‌ها (آفرین سَر?) که علاوه بر دعا دو زبور هم دارد [یک دوره سرودهایی بود، که به خود مانی منسوب است به اسم وَزرکان آفریوان که قطعه‌ای از آن به دست آمده]
فارسی: (۸) شاپورکان.
(۹) آردهنگ (ایقون) یا مجموعه‌ی تصاویر که از خود مانی بود برای بیان تصویری همه‌ی مطالب و خصوصا عالم نور و عالم ظلمت.
ترتیب تاریخی تألیف این کتب به عقیده‌ی هنینگ از این قرار است: انجیل و کنزالاحیاء برحسب تاریخ اقدام است و خود مانی در بدو امر تالیف کرده.
فراقماطیا و سفرالاسرار و سفرالجبابره بعد تألیف شده و به تدریج وحی (از توم که بنابر حدس اینجانب به همان معنی همزاد معمول فعلی در ایران است) می‌آمده.
دیوان به تدریج در مدت حیات مانی به وجود آمده.
زبورها و ادعیه کتب سرود و دعا بود که در محافل دینی اوّلی مانوی (کلیسای مانوی) رائج بوده و بعضی از آن‌ها از خود مانی و بیشتر آن‌ها از مانویان اولی بود، این کتب (یا کتاب) مخصوص کلیسا بود (جمعاً) و شاید نماینده‌ی «نو» روشنایی بود.
آردَهنگ را در چینی «تصویر دو اصل» نامیده‌اند (نور و ظلمت).
هنینگ عقیده‌ی پوئش و بنونیست را که آردهنگ را بُنگاهیگ نامیده و همان Epistula fundamenta دانسته‌اند قبول ندارد.
منبع مقاله:
تقی‌زاده، حسن، (۱۳۸۸)، به کوشش: ایرج افشار، مقالات تقی‌زاده (جلد دوم: مانی‌شناسی)، تهران: انتشارات توس، چاپ دوم.

 

 



لینک منبع

اشتراک گذاری مطلب

انتشار مطالب با ذکر منبع مجاز می باشد.