چاپخانه و روزنامه در ایران



چاپخانه و روزنامه در ایران

 

 

سیدحسن تقی‌زاده از جمله رجال سیاسی تاریخ ایران است که فراز و فرودهای زیادی در زندگی شخصی و سیاسی او وجود دارد. تقی‌زاده بر جدایی دین از سیاست تأکید می‌کرد تا حدی که گروهی از علمای نجف از جمله آیت‌الله عبدالله مازندرانی و آخوند خراسانی فتوا به «فساد مسلک سیاسی» وی دادند. تقی‌زاده در سال ۱۳۲۵ه. ق عضو «لژ بیداری ایران» شد. وی پس از مدتی به بالاترین مقام فراماسونری؛ یعنی استاد اعظم می‌رسد. شاید برای شناخت تقی‌زاده هیچ‌چیز بهتر از سرمقاله‌ی خود او در شروع دوره‌ی جدید مجله‌ی کاوه در تاریخ ۲۲ژانویه۱۹۲۰ نباشد. او می‌نویسد: «امروز چیزی که به حدّ اعلا برای ایران لازم است و همه‌ی وطن‌دوستان ایران با تمام قوی باید در آن راه بکوشند و آن را بر هر چیز مقدم دارند سه چیز است که هرچه درباره شدت لزوم آنها مبالغه شود کمتر از حقیقت گفته شده: نخست قبول و ترویج تمدن اروپا بلاشرط و قید و تسلیم مطلق شدن به اروپا و اخذ آداب و عادات و رسوم و ترتیب و علوم و صنایع و زندگی و کلّ اوضاع فرنگستان بدون هیچ استثنا… این است عقیده‌ی نگارنده‌ی این سطور در خط خدمت به ایران: ایران باید ظاهراً و باطناً، جسماً و روحاً فرنگی مآب شود و بس». سایت راسخون تصمیم دارد در راستای وظیفه‌ی اطلاع‌رسانی خود، تعداد محدودی از نوشته‌های وی را در موضوعات مختلف که دارای نکات قابل توجهی است و می‌تواند مورد استفاده‌ی محققان قرار بگیرد، منتشر کند. مقاله‌ی ذیل یکی از مقالات این مجموعه است.

چاپخانه (۱) و مطبعه و بَصمه‌خانه که هر سه لفظ در ایران دائر است معلوم است که از فرنگستان به ایران آمده ولی این لفظهای مختلف هر یک منشأ دیگری دارد: لفظ مطبعه که عربی است محتاج به شرح نیست چه واضح است که از طباعت و طبع که به همین معنی بوده اخذ شده. منشأ لفظ «چاپ» که در هندوستان گاهی «چهاپ» هم نوشته می‌شود بر نگارنده کاملاً روشن نیست؛ بعضی‌ها آن را مأخوذ از کلمه‌ی «چاو» مغولی یا چینی که اسم اسگناس و پول کاغذی بوده که در عهد گیخاتوخان پادشاه مغول در ایران رایج شد (و شرح آن در کتاب تواریخ ثبت است) فرض کرده‌اند ولی مأخذ این فقره معلوم نیست. نگارنده احتمال می‌دهد که این لفظ از هند به ایران آمده باشد و شاید هم اصلاً لفظ هندی باشد. لفظ «بَصمه» یا «باصمه» اگر چه ظاهراً ترکی به نظر می‌آید و حالا به طور اسم مصدر از فعل «بَصمق» عثمانی یا «باصماخ» در ترکی شرقی استعمال می‌شود و عمل طبع را هم در زبان ترکی فعلاً «باصمَق» می‌گویند و مشتقّات آن را در مقام «طبع کردیم» و «طبع شده» و «طبع خواهیم کرد» و «منطبع» استعمال می‌کنند با وجود این منشأ اصلی آن درست واضح نیست چه این لفظ از قدیم یعنی از عهد مغول معمول بوده و در آن عهد میان مغولها به تصویر پادشاهان مغول «بَصمه» می‌گفتند. (۲)
ظاهراً اوّلین مطبعه هم که به ایران آمده معروف به بصمه خانه شده بود، چنانکه آنژ دو سَنت ژوزِف (۳) از مبشّرین و پادریان فرقه‌ی نصارای کَرمَلیط از اهل طولوز در کتاب لغت فرنگی و پارسی خود موسوم به Gazophylacium Linguae Persarum که در حدود سنه‌ی ۱۰۸۱ تألیف کرده و در سنه‌ی ۱۰۹۶ به طبع رسانیده در تحت عنوان کلمات «باصمه‌خانه کارخانه‌ی بصمجی، مطبع» (صفحه ۴۱۵ از آن کتاب) چنین می‌نویسد:
«حضرات پادریان کرملیط میدانی میر به بصمه خانه‌ی عربی و فارسی در عبادتخانه‌ی خودشان در اصفهان برپا و دایر کرده بودند و هنوز دارند. ارامنه نیز در جلفا بصمه‌ی ارمنی دارند.» (۴)
بعد از این جمله شرحی می‌دهد و می‌گوید که هیچکدام از مطبعه‌ها عاقبت پیشرفت نکردند و این به سبب خشکی مفرط هوا است. (۵) از عبارت فرانسوی این کشیش که به لفظ «پدران قدیم ما» گفته استنباط می‌شود که مطبعه‌ی مزبور در اوائل قرن یازدهم هجری به ایران آمده چه مبشّرین مسیحی کاتولیک از اوایل این قرن به اصفهان آمده و برقرار شدند، ابتدا فرقه‌ی اوگوستین‌های (۶) پرتگالی در سنه ۱۰۱۱ و بعد از آنها فرقه‌ی کرملیتهای اصلاح شده (۷) در سنه ۱۰۱۶ بعد فرقه‌ی کاپوسین‌های (۸) فرانسوی در سنه ۱۰۳۸ و فرقه‌ی یسوعییّن (۹) (ژِزویت) در سنه ۱۰۵۵ و کمی بعد از آنها دومینیکان‌ها (۱۰) در اصفهان برقرار شدند. پس ورود مطبعه را به ایران ممکن است در حدود سنه ۱۰۲۰ تا ۱۰۳۰ دانست که همین کرملیتها آوردند و ابتدا اوراق به زبان عربی و فارسی در ادعیه و اذکار مسیحی طبع کردند. در جلفای اصفهان هم ارامنه از قدیم الأیّام یک چاپخانه‌ی ارمنی داشته‌اند. این مطبعه بنا بر قول مرحوم هوتُم شیندلر (۱۱) «تقریباً سی سال بعد از اینکه شاه عبّاس اوّل در سنه ۱۰۱۳ چند هزار خانواده‌ی ارامنه را از جلفای قفقازیّه به اصفهان کوچانید و در نزدیک آن شهر ساکن ساخت کتب متعدّد با حروف ارمنی چاپ کرده ابتدا از تاریخ ۱۰۵۰ در کتابخانه‌ها موجود است و قسمتی از حروف قدیم‌الحال هم در نمازخانه‌ی جلفا حاضر است. در این زمان چاپخانه‌ی ارمنی با حروف جدید کار می‌کند.» (۱۲)
در دائره‌المعارف بریتانی در مادّه‌ی «ادبیات ارمنی» نیز ذکر یک ورق بزرگی به زبان ارمنی چاپ جلفای اصفهان شده که در سنه ۱۰۵۰ طبع شده. موضوع این ورقه دینی است و عبارت است از «گذارش پدران کویر». (۱۳)
از این فقره معلوم می‌شود که دخول مطبعه‌ی عربی در ایران قبل از دخول آن در عثمانی بوده چه در عثمانی ابتدا در سنه‌ی ۱۱۴۱ بود که چاپ عربی آمد و اوّلین کتاب مطبوع با آن حروف ترجمه‌ی ترکی صحاح جوهری بود اگرچه طبع با حروف دیگر در عثمانی قدیمتر است و ابتدا در سنه‌ی ۸۹۴ نخستین مطبعه از طرف یهودیها در اسلامبول بنا شده و در سنه‌ی ۹۵۳ اوّلین کتاب عربی که در آن مطبعه چاپ شد تورات عربی بود ولی با حروف عبرانی.
خود ایرانیها سالیان دراز بی‌مطبعه بودند و ابداً در خیال آن نبودند و مثل سایر آثار تمدّن مطبعه نیز خیلی دیر به ایران رسید. شاردَن سابق الذّکر در کتاب سیاحتنامه‌ی بزرگ و معروف خود گوید «ایرانیان صد دفعه تا حال خواسته‌اند مطبعه داشته باشند، فواید و منافع آن را می‌دانند و می‌بینند و ضرورت و سهولت آن را می‌سنجند لکن تا حال کامیاب نشده‌اند. برادر وزیر اعظم (۱۴) (یا مجتهد بزرگ؟) که آدم خیلی عالم و مقرّب شاه است در سنه‌ی ۱۰۸۷ از من خواست تا عمله از فرنگ بیاورم که این کار را به ایرانیان بیاموزد و کتب مطبوعه‌ی عربی و فارسی را هم که من به او داده بودم به شاه نشان داده و اجازه گرفته بود ولی وقتی که پای پول به میان آمد همه چیز به هم خورد». (۱۵)
نه تنها در زمان شاردَن بلکه صد سال بعد هم ایرانیان همّتی در باب مطبعه نکردند تا وقتی که در زمان سلطنت فتحعلی شاه اوّلین مطبعه در تبریز برقرار شد. (۱۶) در باب این مطبعه مرحوم هوتُم شیندلِر چنین می‌نویسد:
«در سال ۱۲۳۳ شخصی موسوم به آقا زین‌العابدین تبریزی اسباب و آلت مختصر باسمه خانه‌ی طیپوگرافی یعنی چاپ حروفی به تبریز آورده در تحت حمایت عبّاس میرزا نایب‌السّلطنه که در آن زمان حکمران آذربایجان بود مطبعه‌ی کوچکی را برقرار نمود و بعد از مدّتی کتابی را موسوم به فتح‌نامه تمام کرد. این کتاب نخستین کتابی بود که در ایران به حروف عربی مطبوع شد. مصنّف کتاب مذکور میرزا ابوالقاسم قایم مقام بود و قصّه‌ها گفته از جنگی که در سال ۱۲۲۷ میان دولتین روس و ایران واقع شد و به توسّط صلح‌نامه‌ی گلستان مورّخه ۱۲ اکتوبر ۱۸۱۳=۱۶ ذی‌القعده ۱۲۲۸به انتها سید.
«فتحعلی شاه میرزا زین‌العابدین را در سال ۱۲۴۰ به دارالخلافه احضار کرد و میرزای مزبور ابتدا به منزل ملک‌الشّعرای ثانی آمد ولی چون ملک از این کیفیت بصیرتی نداشتند منوچهر خان معتمدالدّوله (۱۷) میرزا را جذب کرد و در تکیه‌ی منوچهر خان منزل داد. کمی بعد از آن میرزا زین‌العابدین قرآن مجید اعلی را به خطّ مرحوم میرزای نیریزی که به «قرآن معتمدی» مشهور شد به چاپ حروفی (؟) درآورد. چند نفر پیش میرزا زین‌العابدین شاگرد بودند و یکی از آنها مرحوم میرباقر بود که بعدها نسخه‌ی ناسخ‌التّواریخ تألیف لسان‌الملک را به چاپ لیتوگرافی درآورد.
«در مآثر سلطانی که به سعی و استادی ملاّ محمّد باقر تبریزی در اواخر شهر رجب ۱۲۴۱ در تبریز به چاپ حروفی به طبع رسیده نیز در ضمن وصف طبع اشاره به میرزا زین‌العابدین مزبور هست «که به اهتمام منوچهر خان مجلّدات از کتب حدیث باسمه کرده» بعد از فوت عبّاس میرزا (سنه ۱۲۴۹) مطبع طیپوگرافی تبریز موقوف شد…
طیپوگرافی یعنی چاپ حروفی طهران در سال ۱۲۶۱ موقوف شده بود و آنکه در تبریز بود تقریباً ده سال قبل از آن بسته شده بود. در سال ۱۲۴۶ شخصی روسی اسباب مختصری چاپ سنگی یعنی لیتوگرافی به تبریز آورد امّا تا سال ۱۲۵۶ خیلی ثمر نبخشید بعد از آن تاریخ خوب عمل کرد. در سال ۱۲۵۹ آقا عبدالعلی اسباب لیتوگرافی به طهران آورد و بدون تأخیر مشغول کار شده در همان سال نخستین کتاب چاپ سنگی که در طهران به طبع رسید کتاب معجم فی آثار ملوک العجم [بود] تألیف میرزا عبدالله بن فضل‌الله و تاریخ پطرکبیر [نیز] به سعی او تمام شد. آقا عبدالعلی بعد از چندی کارخانه را به آقا میرباقر واگذار نمود. چاپ‌خانه‌ی سنگی در دارالعلم شیراز تقریباً در سال ۱۲۵۴ برقرار شد ولی گویا غیر از یک کتاب (قرآن مجید) کاری نکرد. در اصفهان تقریباً در سال ۱۲۶۰ عمل لیتوگرافی شروع کرد و کتاب رساله‌ی حُسنیّه به طبع رسید.» (۱۸)
تا اینجا عین کلام مرحوم شیندلر بود. در یک کتاب فرانسوی موسوم به «مطبعه در خارج از فرنگستان» (۱۹) که مؤلّف آن امضای مجهول «یک کتابشناس» (۲۰) می‌کند و تاریخ مطبعه‌ها ذکر می‌کند و در سنه ۲۰-۱۳۱۹ (۱۹۰۲ میلادی) در پاریس به طبع رسیده در باب اوّلین مطبعه در ایران در مادّه‌ی تبریز گوید: «دکتر کوتون (۲۱) گوید که در سنه‌ی ۱۸۲۲ میلادی (۱۲۳۸-۳۹) جوانی میرزا جعفر نام اوّلین مطبعه‌ی سربی را در این شهر (یعنی تبریز) دائر کرد و کتاب اوّل که چاپ شد، گلستان بود که بنا به قول ساسی (۲۲) و کاترِمر (۲۳) در سال ۱۸۲۴ میلادی (۱۲۴۰-۴۱) و به قول کوتون مشارالیه در سنه ۱۸۲۵ (۱۲۴۱-۴۲) چاپ شده بعد از آن تاریخ قاجاریّه تألیف عبدالرزّاق بن نجفقلی در آن مطبعه چاپ شد». (۲۴) (معلوم است که قول هوتم شیندلِر در این باب صحیحتر و معتبرتر است). ایضاً در کتاب مزبور در مادّه‌ی طهران نیز شرحی به نقل از روزنامه‌ی جمعیّت آسیائی مبشّرین انگلیسی (۲۵) درباره‌ی اوّلین کتب مطبوعه در طهران درج می‌کند و می‌گوید آن کتب «در کارخانه‌ی معتمدالدّوله به اهتمام ملاّ عبّاسعلی» به چاپ رسیده‌اند و اسامی بعضی از آن کتب را می‌دهد.
در مقدّمه‌ی رساله‌ای که جناب آقا میرزا محمّد علی خان تربیت در تاریخ جراید ایرانی تألیف کرده‌اند و موسوم است به ورقی از دفتر تاریخ مطبوعات ایرانی و فارسی که ترجمه‌ی انگلیسی آن را جناب استاد برون نشر کرده‌اند و نسخه‌ی فارسی هنوز بدبختانه به طبع نرسیده نیز اطّلاعات ذیل درباره‌ی اوّلین مطبعه در ایران ثبت است:
«… در حدود سال ۱۲۴۰ عبّاس میرزا نایب‌السّلطنه میرزا جعفر نام تبریزی را به مسکو فرستاد که یک دستگاه چاپخانه‌ی سنگی بیاورد و آن صنعت را نیز بیاموزد وی دستگاهی به تبریز آورده و دائر کرد. مشهدی اسد آقا باصمه چی معروف تبریزی که خودش حالا (یعنی در وقت تألیف کتاب در سنه ۱۳۳۰) زنده و مطبعه‌ی قدیمش هنوز در تبریز دائر است روایت می‌کند که میرزا صالح شیرازی (۲۶) وزیر طهران میرزا اسدالله نامی را از اهل فارس با مخارج زیاد برای یاد گرفتن صنعت چاپ به پترسبورگ فرستاد و مشارالیه پس از مراجعت در تبریز به دستیاری آقا رضا (پدر مشهدی اسد آقا راوی این روایت) مطبعه‌ی سنگی (لیتوگرافی) تأسیس نمود و اوّلین نسخه که در آن مطبعه چاپ شد قرآن مجید بود به خطّ میرزا حسین خوشنویس معروف. بعد از پنج سال شاه این مطبعه را با اجزاء و عمّال آن به طهران خواست و اوّلین نسخه که در طهران طبع شد دیوان نشاط (میرزا عبدالوّهاب معتمدالدّوله متخلّص به نشاط) بود». (۲۷)
در کتاب موسوم به کتابشناسی شرقی (۲۸) تألیف زنکر (۲۹) و در کتاب کتابشناسی ایران (۳۰) تألیف شواب (۳۱) و کتاب فهرست کتب عربیّه و فارسیّه و ترکیّه منطبعه در اسلامبول و مصر و ایران و موجوده در موزه‌ی آسیائی پترسبورگ تألیف دورن (۳۲) که در پترسبورگ در سنه ۱۸۶۶ میلادی طبع شده اسامی کتب زیادی از قدیمترین مطبوعات ایران ثبت است که چند فقره از آنها را که مهمترند ذیلاً درج می‌کنیم و خصوصاً سه چهار فقره که اوّل ذکر می‌شوند برای اصلاح بعضی فقرات آنچه از هوتم شیندلر نقل شد مفید است:
رساله حُسنیّه چاپ اصفهان به قول زنکر در سنه ۱۲۴۴ و به قول دورن به تاریخ غرّه‌ی رجب سنه ۱۲۴۸ ، (۳۳) قرآن چاپ شیراز سنگی سنه ۱۸۴۰ میلادی (۱۲۴۴-۴۵) به قول زنکر، محرّق القلوب نراقی چاپ طهران سنه ۱۲۳۹ به قول شواب و سنه ۱۲۴۸ به قول دورن، جلاء العیون و عین الحیوه و حیوه القلوب و مفتاح النّبوّه سنه ۱۲۴۰ به قول دورن، نخبه‌ی کلباسی (رساله‌ی عملیّه‌ی فقه) چاپ اصفهان سنه ۱۲۴۶ به قول دورن. گنجینه‌ی معتمدالدّوله میرزا عبدالوهّاب متخلّص به نشاط چاپ طهران سنه ۱۲۶۶ به قول دورن. علاوه بر اینها که ذکر شد باز اسامی خیلی کتب دیگر در مآخذ مزبور موجود است که از سنه ۱۲۳۹ به این طرف در تبریز و طهران و اصفهان چاپ خورده. از بعضی دلایل و قراین معلوم می‌شود که در همان وقت که در تبریز چاپخانه‌ی سربی اوّلی دائر بوده چاپخانه‌ی دیگری نیز در طهران در حدود سنه ۱۲۴۰ دائر بوده است بدون آنکه مطبعه‌ی تبریز به طهران نقل ‌شود زیرا که در هر دو مطبعه در سال ۱۲۴۰ وسالهای بعد از آن کتب زیادی چاپ شده.
در کتاب مشاهیر الشّرق جرجی زیدان در ضمن شرح حال ناصرالدین شاه (جلد اوّل، صفحه‌ی ۱۳۹ و ۱۴۰) ظاهرً به نقل از قول میرزا مهدی مدیر نایب‌السّلطنه در تبریز تأسیس کرد و دو نفر از فحول علما (!) را یعنی میرزا صالح شیرازی و میرزا محمّد جعفر تبریزی مشهور با میرزا خواسته و سه مسکو و پترسبورگ فرستاد و ۱۴ دستگاه اسباب یعنی چرخ مطبعه‌ی سنگی طرز قدیم آوردند و در تبریز مطبعه دایر کردند.
از قرینه‌ی انتشار روزنامه‌ی فارسی در طهران در حدود سنه‌ی ۱۲۵۰ که میرزا صالح شیرازی دایر کرده بود و طبع آن به چاپ سنگی بود استنباط می‌شود که دائر شدن چاپ سنگی نیز در طهران قدیمتر از آنست که هوتم شیندلِر یادداشت کرده است.
بعد از تبریز و طهران و ظاهراً بعد از شیراز و اصفهان نیز اوّلین شهری که مطبعه در آن پیدا شد شهر ارومی بوده که از سنه ۱۲۵۶ به این طرف دعات مسیحی آمریکائی در آنجا یک مطبعه‌ی سربی عربی و سریانی و انگلیسی دارند. دکتر پرکین (۳۴) از اوّلین مبشّرین آمریکائی در ارومی در کتاب خود به عنوان (هشت سال در ایران) (۳۵) در باب اوّلین مطبعه‌ی خودشان چنین می‌نویسد: «در ۷نوامبر ۱۸۴۰ میلادی (۱۲ رمضان ۱۲۵۶) مطبعه‌چی آقای بریث (۳۶) از آمریکا برگشته و مطبعه‌ی ما را که کوچک و قابل نقل بود آورد. در ۲۱ نوامبر (۲۶ رمضان) مطبعه را به کار انداخته و بعضی قطعات دعا به زبان سریانی چاپ کردیم. مسلمانان شهر نیز از ورود مطبعه ما ممنون بودند، منجّم باشی ارومی به اداره‌ی ما رجوع کرده و خواهش کرد که تقویم او را برای سال ۱۲۵۷ چاپ کنیم. در ۳۰ نوامبر (۵ شوّال) شروع به طبع زبور در زبان سریانی قدیم کردیم…».
بعد از ارومی ظاهراً به ترتیب تاریخی ذیل در سایر بلاد ایران مطبعه داخل شده:
بوشهر، مشهد، انزلی، رشت، اردبیل، همدان، خوی، یزد، قزوین، کرمانشاه، کرمان، گرّوس، کاشان. (۳۷)
عجب است با آنکه در ایران اوّل چاپخانه‌ی سربی داخل شده بود بعدها مدّتهای دراز منسوخ شده و چاپ سنگی دایر شد «تا آنکه در سنه ۱۲۹۰ در حین مسافرت ناصرالدّین شاه به فرنگستان در اثنای توقّف در اسلامبول یک دستگاه چاپخانه با حروف عربی و فرنگی به قیمت پانصد لیره‌ی عثمانی ابتیاع شد و آن دستگاه را با یک نفر حروفچین روانه‌ی طهران کردند ولی در طهران اهمال شده و در بوته‌ی تعویق ماند تا آنکه در سال ۱۲۹۲ بارون نرمان (۳۸) اجازه‌ی نشر روزنامه‌ی فرانسوی به اسم پاتری (وطن) تحصیل کرده و چرخ مطبعه را تعمیر و حروف را صاف کرده و به کار انداخت.» (۳۹) در تبریز قاسم خان پسر علیخان والی (که امروز سردار همایون لقب دارد) در حدود سنه ۱۳۱۷ باز یک دستگاه مطبعه‌ی سربی دایر کرد. در همان اوقات یک مطبعه‌ی کوچک سرکاری هم در اداره‌ی محمّد علی میرزا ولیعهد ایجاد شد که شرح نهج‌البلاغه تألیف ابن ابی الحدید را در آن مطبعه چاپ کردند. امروز در خیلی از بلاد مهمّه‌ی ایران مطبعه موجود و دائر است و این اختراع فرنگی مفید پس از صدها سال اهمال و مسامحه و اجتناب از رسوم کفّار عاقبت در ممالک مسلمان دائر شده و باعث شادی روح گوتنبرگ آلمانی شده است.
در خاتمه این را نیز بگوئیم که طبع با حروف عربی و نشر کتب عربی و فارسی در اروپا مدّتهای زیاد پیش از رواج طبع در مشرق زمین بوده و قران و کتب تفسیر و کتب علمی مسلمین در فرنگ به طبع رسیده و غالباً در مشرق زمین از روی همین چاپها یا چاپ هندوستان (برای کتب فارسی مخصوصاً لکهنو) دوباره چاپ کرده‌اند. قرآن مجید سیصد سال بیشتر است در اروپا به طبع رسیده در صورتی که در ممالک اسلامی خیلی بیشتر از صد سال نیست که طبع شده.
راجع به تاریخ روزنامه‌نگاری در ایران محض تنگی صفحات کاوه در این شماره در شماره‌ی آینده شرح خواهیم داد.

پی‌نوشت‌ها:

۱٫ کاوه، دوره جدید، سال ۲، شماره‌ی ۵ (رمضان ۱۳۳۹ ق). ص ۱۴-۱۱٫
۲٫ در تاریخ عمومی فرانسوی لاویس (جلد ۴، ص ۶۶۵) مذکور است که ایوان سوّم پادشاه مسکو در سنه‌ی ۸۸۱ در مقابل مطالبه‌ی خراج که سفیرخان مغول احمد خان در شهر سرای برای آن که به مسکو رفته بود به غیظ آمده و «باصمه‌ی» خان را زیر پا انداخت و سفیر را کشت.
۳٫ Ange de Saint Joseph
۴٫ عبارت فرانسوی این فقره نیز که در همان کتاب در مقابل عبارت فارسی نوشته شده چنین است:
Now ancient pères avaient foundé dans notre Couvent à lsphahan…
۵٫ لانگلس (S. Langlés) در حواشی خود به کتاب شاردَن (Chardin) سیّاح مشهور فرانسوی همین فقره را از کتاب آنژ نقل کرده ولی عقیده‌ی تأثیر خشکی هوا را ردّ می‌کند.
۶٫ Augustins – این طایفه ابتدا از گوا = Goa (که از مستملکات پرتگالیها در هندوستان است) به اصفهان آمدند.
۷٫ Carmélites réfermes لفظ کراملیت که ترجمه‌ی آن گرملیّون می‌شود از جبل کرمل در فلسطین مأخوذ است. در سنه ۱۰۱۳ پاپ روم که خبر از آمدن اوگوستین‌ها به ایران نداشت مأموریت ایران را به کرملیّین واگذار نمود و بعضی از آنان در سنه‌ی ۱۰۱۶ در اصفهان قرار گرفتند.
۸٫ Capucins.
۹٫ Jesuites
۱۰٫ Dominicans.
۱۱٫ Général Sir. A. Houtum Schindler.
۱۲٫نقل از یک مکتوب مرحوم هوتم شیندلر که در سنه ۱۳۳۲ از منزل خودش در حوالی لندن به زبان فارسی به نگارنده در لندن نوشته است.
۱۳٫ Les Perès de dèsert.
۱۴٫ Grand maîire
۱۵٫ سیاحتنامه‌ی شاردَن چاپ لانژلِس جلد چهارم.
۱۶٫ در کتاب زنکر که شرح آن خواهد آمد اسم از یک کتابی می‌برد که عنوان انگلیسی دارد و معنی آن اینست «ملاحظات در خصوص خواجه حافظ الشیرازی» تألیف August L. l. Herbin از اعضای جمعیّت علوم و ادبیّات و صنایع پاریس که در ماه فوریه (شباط) از سنه‌ی ۱۸۰۶ میلادی (۱۲۲۰-۲۱) در شیراز طبع شده. اگر این فقره صحّت داشته باشد چاپخانه در شیراز قدیمتر از طهران و تبریز داخل شده ولی ظاهراً این روایت ضعیف است.
۱۷٫ منوچهر خان در آن وقت یعنی سنه ۱۲۴۰ هنوز لقب معتمدالدّوله نداشت و بعدها بعد از وفات میرزا عبدالوّهاب معتمدالدّوله در سنه ۱۲۴۴ منوچهر‌خان به این لقب ملقّب شد.
۱۸٫ اقتباس از عین کاغذی که مرحوم هوتّم شیندلر به خطّ خود و به فارسی در جواب بعضی سؤالات به نگارنده نوشته و عیناً ضبط است. محض حفظ اصل عبارت دخل و تصرّفی در املا و انشای آن مرحوم به عمل نیامد. مرحوم مشارالیه در نزد مطلّعین بر مقامات علم و محتاج به معرّفی نیست و بلاشک در اطّلاع بر اوضاع ایران و احاطه بر تمام امور آن در قرن اخیر اوّلین شخص بوده.
۱۹٫ lmprimerie hors de l’Europe.
۲۰٫ Un Bibliograph
۲۱٫ Dr. Cotion ظاهراً مقصود کوتون انگلیسی مقیم هندوستان است که از طرف کمپانی در آنجا بوده.
۲۲٫ Silvester de Sacy.
۲۳٫ Quatremere.
۲۴٫ مقصود همان کتاب مآثر سلطانی عبدالرّزاق بیک دنبلی است که در سنه ۱۲۴۱ در تبریز چاپ شده.
۲۵٫ Le Journal de la Société Asiatique des Missions Anglaises
۲۶٫ این میرزا صالح ظاهراً همان میرزا صالح شیرازی ناشر اوّلین روزنامه‌ی فارسی در طهران بوده که پیش از نشر روزنامه جزو سفارت ایران به لندن رفته بوده است.
۲۷٫ تا اینجا منقول از رساله‌ی آقا میرزا محمّد خان بود. [ترجمه‌ی انگلیسی صفحه‌ی ۷ و ۸].
۲۸٫ Bibliotheca Orientalis – Manucl. de Bibliographie oriental.
۲۹٫ S. Th. Zinker
۳۰٫ Bibliograhie de la Perse
۳۱٫ Schwab.
۳۲٫ Bernhard Dorn.
۳۳٫ ظاهراً قول دورن اصّح است.
۳۴٫ Dr. J. Perkin.
۳۵٫ Eight years in Persia.
۳۶٫ Breath.
۳۷٫ رساله‌ی میرزا محمّد علی خان تربیت ترجمه‌ی انگلیسی، صفحه‌ی، صفحه‌ی ۸٫
۳۸٫ Baron Louis de Norman.
۳۹٫ نقل از مکتوب هوتم شیندلر.

منبع مقاله:
تقی‌زاده، سید حسن، (۱۳۹۳)، مقالات تقی زاده (جلد سیزدهم)، تهران: انتشارات توس، چاپ اول.

 



لینک منبع

اشتراک گذاری مطلب

انتشار مطالب با ذکر منبع مجاز می باشد.