فقر و محرومیت در هند و کشورهای صحرای آفریقا



 فقر و محرومیت در هند و کشورهای صحرای آفریقا

 

نویسنده: آمارتیا سن
مترجم: وحید محمودی
 
در حال حاضر فقر شدید بیشتر در دو منطقه خاص کشورهای صحرای آفریقا و هند متمرکز شده است. درآمد سرانه این دو منطقه از همه مناطق دنیا کمتر است، اما این ایده‌ی کافی درباره‌ی ماهیت و محتوای محرومیت‌های مربوطه و حتی فقر مقایسه‌ای این مناطق در اختیار ما نمی‌گذارد. برعکس، اگر فقر به عنوان محرومیت از قابلیت‌های اساسی دیده شود، در آن صورت تصویر روشن‌تری از داده‌های مربوط به جنبه‌های مختلف زندگی در این دو بخش از دنیا به دست می‌آید. تحلیل مختصر زیر برگرفته از کار مشترکی با جان درز، و دو مطالعه‌ی دیگر من است.
حول و حوش سال ۱۹۹۱، در حدود ۵۲ کشور، امید به زندگی زیر ۶۰ سال بود. در این سال جمعیت این کشورها در حدود ۱/۶۹ میلیارد نفر بود. از این مجموعه، ۴۶ کشور در جنوب آسیا و کشورهای صحرای آفریقا و فقط ۶ کشور (افغانستان، کامبوج،‌هایتی، لائوس، گینه جدید پاپیوا و یمن) در خارج از این دو منطقه واقع شده‌اند؛ در مجموع این شش کشور فقط ۳/۵ درصد از کل جمعیت (۱/۶۹ میلیارد نفر)۵۲ کشور مذکور را دارند. کل جنوب آسیا، به جز سریلانکا، ‌(یعنی هند، پاکستان، بنگلادش، نپال و بوتان) و کل کشورهای صحرای آفریقا به جز افریقای جنوبی، زیمباوه، لسوتو، بوتسوانا و مجموعه کوچکی جزایر (نظیر مایوریتوس و سیشل)، ۴۶ کشور دیگر از این ۵۲ کشور با امید به زندگی پایین را تشکیل می‌دهند. البته، در درون هریک از کشورها نوسانات و تفاوت‌هایی وجود دارد. مناطق مناسب، از نظر مکانی، در جنوب آسیا و کشورهای صحرای آفریقا طول عمر بالایی دارند. بخشی از جمعیت کشورهای حتی با میانگین بالای امید به زندگی (نظیر ایالات متحد آمریکا) ممکن است در زمینه‌ی مرگ و زندگی مشکلاتی شبیه مشکلات کشورهای جهان سوم داشته باشند. برای مثال، میزان امید به زندگی مردان سیاه امریکایی، در شهرهای امریکا نظیر نیویورک، سان فرانسیسکو، سنت لوئیس و واشنگتن خیلی پایین‌تر از ۶۰ سال است. به هر حال، برحسب متوسط کشوری، کشورهای جنوب آسیا و صحرای آفریقا از نظر مناطق پر مخاطره و باامید به زندگی پایین سرآمد دنیای معاصرند.
در حقیقت، بیش از نیمی از جمعیت این ۵۲ کشور تنها در هند است. گرچه این به معنای وجود بدترین وضعیت، برحسب میزان متوسط، در هند نیست (متوسط امید به زندگی در هند نزدیک به ۶۰ سال است و بر طبق آمارهای اخیر دریافتی به بالای ۶۰ سال نیز افزایش یافته است)، اما ناهمگنی زیادی، از نظر منطقه‌ای، در داخل هند وجود دارد. برخی از مناطق (با جمعیت‌های همسان و یا بالاتر از بیشتر کشورهای جهان) وضعیتی به مراتب بدتر از هر کشوری در جهان دارند. هند ممکن است، به طور متوسط، عملکرد بهتری از بدترین عملکردها (نظیر اتیوپی یا زئیر) در شاخص امید به زندگی و شاخص‌های دیگر داشته باشد، اما مناطق بزرگی در این کشور وجود دارد که در آنها امید به زندگی و سایر شرایط‌های اساسی زندگی چندان تفاوتی با بسیاری از کشورهای بسیار محروم ندارد.
در جدول ۱ میزان مرگ و میر و با سوادی بزرگسالان مناطق کمتر توسعه‌یافته کشورهای صحرای آفریقا و هند با هم مقایسه شده است. در این جدول تخمینی از این دو متغیر، در سال ۱۹۹۱، هم برای کل هند و کشورهای صحرای آفریقا و هم برای سه کشور با بدترین عملکرد در میان کشورهای صحرای آفریقا و سه ایالت با بدترین عملکرد در هند، و مناطقی با بدترین عملکرد در این سه ایالت ارائه می‌دهد. جالب توجه است که هیچ کشوری در میان کشورهای صحرای افریقا در حقیقت در جهان نیست که میزان زاد و ولد آن به اندازه ناحیه جانجم (۱) در اورسیا (۲) یا میزان باسوادی زنان بزرگسال آن به پایینی ناحیه بارمر‌ (۳) در رجستان (۴) باشد. ضمناً هرکدام از این دو ناحیه جمعیت بیشتری از کشور بوتسوانا یا نامیبیا دارند و مجموع جمعیت این دو ناحیه بیشتر از سری لائون، نیکاراگوئه و یا ایرلند است. در حقیقت ایالات کاملی نظیر اوتارپرادش (۵) (که جمعیت آن به اندازه برزیل یا روسیه است)عملکرد بهتری از بدترین کشورهای صحرای آفریقا، برحسب چنین شاخص‌های اساسی کیفیت زندگی، ندارند.
چنانچه هند و کشورهای صحرای آفریقا را در حالت کلی در نظر بگیریم، تفاوت چندانی میان آنها، چه از نظر میزان باسوادی بزرگسالان و چه از نظر میزان زاد و ولد، نخواهیم دید؛ حتی اگر امید به زندگی متفاوت باشند.در حدود سال ۱۹۹۱ امید به زندگی در هند با ۶۰ سال و در کشورهای صحرای آفریقا، پایین‌تر از آن (به طور متوسط حدود ۵۲ سال)‌ بود. از طرف دیگر، کاملاً مشهود است که دامنه‌ی سوءتغذیه در هند خیلی وسیع‌تر از کشورهای صحرای آفریقا است.
بنابراین، از مقایسه هند با کشورهای صحرای آفریقا، بر مبنای دو معیار مرگ و میر و تغذیه، الگوی جالبی به دست می‌آید. برتری هند در زمینه‌ بقاء را، نه فقط مقایسه امید به زندگی بلکه مقایسه آمارهای دیگر مرگ و میر نیز، نشان می‌دهد. برای مثال، در حدود سال ۱۹۹۱ میانه‌ی (۶) سنی مرگ و میر در هند ۳۵ بوده است؛ در حالی که در کشورهای صحرای افریقا فقط پنج سال و حداقل در پنج کشور صحرای آفریقا سه سال یا کمتر برآورد شده است. از این منظر، مسأله مرگ و میر زودرس در افریقا خیلی شدیدتر از هند است.
اما اگر نگاهی به شیوع سوءتغذیه هند، در مقایسه با افریقا داشته باشیم به تصویر خیلی متفاوتی از محرومیت‌ها دست می‌یابیم. حجم سوءتغذیه عمومی در هند به طور متوسط خیلی بالاتر از کشورهای صحرای آفریقاست. این در حالی است که هند، برخلاف آفریقا، از نظر غذایی خودکفاست. خودکفایی در هند، بر تأمین تقاضای بازار استوار است که می‌تواند در سال‌های عادی به راحتی توسط تولیدات داخلی تأمین شود. اما تقاضای (مبتنی بر قدرت خرید)‌ میزان نیازهای غذایی را کم برآورد می‌کند. سوءتغذیه واقعی در هند خیلی بالاتر از کشورهای صحرای افریقایی به نظر می‌رسد. اگر بخواهیم برحسب معیارهای متعارف و معمول «کم وزنی» قضاوت کنیم، نسبت کودکان دچار سوءتغذیه در افریقا ۲۰ به ۴۰ درصد و در هند ۴۰ به ۶۰ درصد است. حدود نصف بچه‌های هند دارای سوءتغذیه مزمن هستند. هندی‌ها عمر طولانی‌تری نسبت به مردم صحرای آفریقا دارند و میانه سنی مرگ و میر آنها خیلی بالاتر از افریقایی‌هاست، ولی با وجود این تعداد کودکان دچار سوءتغذیه در هند خیلی بیشتر از کشورهای صحرای افریقاست، نه فقط برحسب ارقام مطلق بلکه برحسب نسبتی از کودکان. اگر این واقعیت را اضافه کنیم که در هند، برخلاف کشورهای صحرای آفریقا، تبعیض جنسی در زمینه مرگ مسأله قابل توجهی است، تصویر بهتری از افریقا نسبت به هند خواهیم داشت.

جدول ۱٫ هند و کشورهای صحرای افریقا: مقایسه‌ای انتخابی (۱۹۹۱)

مقایسه نرخ مرگ و میر کودکان

نرخ مرگ و میر کودکان(در ۱۰۰۰)

جمعیت (میلیون)

منطقه

 

۸۰

۸۴۶/۳

هند

هند

۱۲۴
۱۱۷
۹۷

۳۱/۷
۶۶/۲
۱۳۹/۱

اوریسا
مادهیا پرادش
اوتارپرادش

سه ایالت وخیم ترین هند

۱۶۴
۱۵۲
۱۲۹

۳/۲
۰/۹
۲/۷

گنجمن (درا وریسا)
نیکاوگارش (در مادهیا پرادش)
هاردوای (در اوتار پرادرش)

وخیم ترین نواحی هرکدام از سه ایالت وخیم ترین هند

۱۶۱
۱۴۹
۱۴۸

۸/۷
۱۶/۱
۱/۰

مالی
موزامبیک
گینه بیسائو

سه کشور وخیم ترین صحرای آفریقا

۱۰۴

۴۸۸/۹

صحرای آفریقا

صحرای آفریقا


نرخ باسوادی بزرگسالان (نسبت زن به مرد) جمعیت (میلیون) منطقه

نرخ باسوادی بزرگسالان (نسبت زن به مرد)

جمعیت (میلیون)

منطقه

۳۹/۶۴

۸۴۶/۳

هند

۲۰/۵۵
۲۳/۵۲
۲۵/۵۶

۴۴/۰
۸۶/۴
۱۳۹/۱

رجستان
بیحار
اوتارپرادش

۸/۳۷
۱۰/۳۳
۱۱/۳۶

۴/۱
۱/۰
۲/۸

بارمر (در رجستان)
کیشانگانچ (در بیحار)
باریچ (در اوتار پرادش)

۱۰/۳۱
۱۲/۳۵
۱۷/۳۵

۹/۲
۴/۳
۴/۸

بورکینافاسو
سیرالئون
بنین

۴۰/۶۳

۴۸۸/۹

صحرای افریقا


منبع:J.Dreze and A.Sen,India:Economic Development and Social Opportunity (Delhi:Oxford University Press,1995),table 3.1

بحث‌های سیاستی مهمی درباره‌ی ماهیت و پیچیدگی الگوی محرومیت در این دو منطقه بحرانی فقر وجود دارد. برتری هند نسبت به کشورهای صحرای آفریقا، در زمینه بقاء، به عللی مربوط می‌شود که افریقا را به خصوص مستعد مرگ و میرهای زودرس کرده است. از زمان استقلال تاکنون، هند از وقوع قحطی و نزاع‌های بزرگ پیوسته در امان بوده است؛ چیزی که به طور دوره‌ای بسیاری از کشورهای افریقایی را ویران کرده است. خدمات بهداشتی و درمانی هند (که ناکارآمد نیز هست) تاکنون کمتر دستخوش بحران‌های سیاسی و نظامی شده است. علاوه بر آن، بسیاری از کشورهای صحرای آفریقا تجربه‌های ویژه‌ای از انحطاط اقتصادی ناشی از جنگ‌ها و ناآرامی‌ها و بی‌نظمی‌های سیاسی دارند؛ به این علت استانداردهای زندگی به سختی بهبود یافته است. برای داشتن ارزیابی مقایسه‌ای از یافته‌ها و شکست‌های این دو منطقه، باید این جنبه‌ها و دیگر جنبه‌های تجارب توسعه مربوط به آنها را مدنظر داشت.
همچنین شایان ذکر است که بی‌سوادی فراگیر مشکل مشترک هند و کشورهای صحرای آفریقا نیست. تصویر شرایطی نظیر امید به زندگی پایین، کشورهای جنوب آسیا و صحرای آفریقا را از بیشتر کشورهای جهان جدا کرده است. همان‌طور که شکل ۱ نشان می‌دهد میزان بی‌سوادی در هر دو منطقه، خیلی شبیه به هم است، چه در هند و چه در کشورهای صحرای آفریقا بزرگسالان، یک در میان، بی‌سوادند.
این سه جنبه برجسته محرومیت از قابلیت‌های اساسی (مرگ و میر زودرس، سوءتغذیه و بی‌سوادی) است که بر آنها تمرکز داشتیم و بر مبنایشان هند و کشورهای صحرای آفریقا را با یکدیگر مقایسه کردیم. البته این تصویر جامعی از «فقر ناشی از کمبود قابلیت» در این مناطق به دست نمی‌دهد. به هر حال، آنها برخی از عقب ماندگی‌های حاد را برجسته می‌کنند که مستلزم توجه سریع و عاجل‌اند. همچنین، قصد آن را ندارم که شاخص کلی از قابلیت، بر مبنای جمع وزنی جنبه‌های مختلف محرومیت ناشی از قابلیت، ارائه دهم. اغلب، مفهوم کل ممکن است کمتر مورد توجه و تجزیه و تحلیل سیاستی قرار گیرد تا الگوی مجسمی از عملکردهای گوناگون.

پی‌نوشت‌ها

۱٫Ganjam
۲٫Orissa
۳٫Barmer
۴٫Rajasthan
۵٫Utter Pradesh
۶٫Median

منبع مقاله :
سن، آمارتیا، (۱۳۹۴)، توسعه به مثابه آزادی، ترجمه‌ی وحید محمودی، تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه‌ انتشارات، چاپ چهارم

 



لینک منبع

اشتراک گذاری مطلب

انتشار مطالب با ذکر منبع مجاز می باشد.