فلسفه اسلامی و فرهنگ چینی



فلسفه اسلامی و فرهنگ چینی
فلسفه اسلامی و فرهنگ چینی

نویسنده:استاد سید محمد خامنه ای

جاده ابریشم که کشور چین را به خاورمیانه و دیگر نقاط جهان وصل می‌کرد نه فقط راهی برای حمل و نقل کالا و روابط تجاری و مادی بلکه جاده ای بود برای ارتباط اندیشه‌ها و فرهنگها و علوم و صنایع از جمله فلسفه و عرفان؛ و چه خوب است که همچنان، راهی گشوده و باز برای ارتباط دلها و مبادله مهرورزی‌ها نیز باشد.
قرن ششم پیش از مسیح که یکی از نقاط عطف تاریخ فرهنگهاست، طلوع زرتشت پیامبر اصلاحگر دینی و حکیم ایرانی را بخود دیده است و با ظهور او نوابغی فلسفی و اخلاقی مانند لائوتسه و کنفوسیوس در چین و بودا در هند و فیثاغورس و طالس در نواحی نزدیک به یونان ظهور کردند که بنا بر نظر برخی محققان فیثاغورس و تالس شاگرد مدرسه مغان ایرانی بوده و به ایران سفر کرده اند و همچنین احتمال داده می‌شود که بسبب شباهتهایی که میان اصول حکمت ایرانی باستانی بنام حکمت اشراق یا مشرقی با اصول مکتب بودا و لائوتسه (از نظر دیدگاه فلسفه نظری شبیه به عرفان اسلامی کنونی) و با کنفوسیوس (از نظر حکمت عملی و سیاست و کشور داری و شباهت رفتاری این حکیم با سلسله مغان) دیده میشود میان این حکیمان و با حکمای ایرانی و شاید خود زرتشت ارتباطهائی وجود داشته است.
چه آنکه حکمای ایران باستان که مُغ یا مَغ نامیده می‌شدند طبقه اول پس از طبقه شاه و دربار و قشر مستقل و گسترده ای در جامعه آنروز بوده اند و از جمله گویا در تمام قلمرو کورش و پادشاهان دیگر آن زمان ایران در تمام کشورهای اطراف ایران از شبه قاره هند گرفته تا مصر و یونان حضور داشته اند.
این ارتباط فلسفه‌ها و مذهبها و شباهتهای آنها با دخالت سلیقه و عادات مردم و بمرور زمان کمرنگ می‌شود ولی قادر نیست که تأثیر متقابل فرهنگها و اندیشه‌های ملل را بکلی از بین ببرد. در چین نیز بسبب تحولات اجتماعی و روی کار آمدن خاندانهای مختلف سلطنتی مکاتب چینی نیز حوادثی را از سرگذرانده و فراز و نشیبهائی در خود دیده و تغییراتی یافته است.
ظهور دین اسلام همانگونه که تأثیر عمیق و عجیبی در کل جهان متمدن آنروز گذاشت و ایران قدرتمند و امپراتوری مغرور رُم را بطور طبیعی به تسلیم ایدئولوژی و مکتب الهی خود وادار کرد، بهمانگونه موج آن سراسر ملل شرق را نیز فراگرفت و ملت چین نیز با آن آشنا شد.
با فاصله اندکی از ظهور دین اسلام، یعنی از سال ۶۵۱ مسیحی، دین اسلام به چین پا نهاد و بدنبال آن بخشی از مردم بومی چین آنرا پذیرفتند و در برخی از دوره‌های چین از جمله دوره تسلط مغولها بر حکومت چین این قبول اسلام شتاب بیشتری گرفت.
اسلام برخلاف دیگر آئینها، یک آئین محض و یک سلسله عقاید یا تشریفات مذهبی نبود بلکه با خود تمدنی درخشان و پیشرفته و بروز و در حال رشد و درخشش چشمگیری در علوم و صنایع و هنرها و همچنین در فلسفه و ریاضیات و نجوم و پزشکی داشت. این علوم هنگام ورود و ترجمه کتب یونانی تا حدود بسیاری ناقص بودند بهمت دانشمندان ایرانی بویژه مشاهیر آنها مانند فارابی، ابن‌سینا ، خیام، بیرونی، رازی به اوج خود رسیدند و مثلاً در پزشکی کتاب قانون ابن‌سینا و کتاب شفای او در منطق و فلسفه و ریاضیات و علوم طبیعی سالها در شرق و در اروپای قرون وسطی محور فراگیری آن علوم بود و کتب فلسفی او هنوز هم یکی از محورهای فلسفه اسلامی است.
گرچه ایران محور این دانشها (از قرن چهارم هجری ببعد) بود و سلسله‌های حاکم بر ایران از دانشمندان و فلاسفه ایرانی حمایت می‌کردند ولی در عین حال در حوزه‌های پیرامون ایران بویژه در شبه قاره هند نیز این علوم و ادبیات فارسی رواج داشت از جمله شعرا به زبان فارسی شعر می‌گفتند و فلاسفه کتب ابن‌سینا را تدریس می‌کردند و منطقه‌ای که امروز آسیای مرکزی نامیده می‌شود (و بویژه شهرهائی مانند مرو، بخارا، سمرقند معمولاً جزء ایران و در دست سلسله‌های حکومتی ایران مانند سلسله‌های غزنویان، سامانیان، سلجوقیان و خوارزمیان بودند،) از جهت داشتن این فرهنگ و فلسفه و علوم با ایران مرکزی فرقی نداشتند و در همه این مناطق علوم و فرهنگ اسلامی و ایرانی رواج داشت.
گرچه جاده ابریشم یک طریق مواصلاتی بازرگانی بود که کشور چین برای فروش و صدور کالاهای خود بویژه ابریشم به آن نیاز داشت و تا زمانی که راههای دریایی هنوز معمول نشده بود راه منحصر ارتباط چین با دنیای متمدن شمرده می‌شد ولی از همین راه بود که ارتباط علمی و فرهنگی اسلامی به چین بوجود آمد و دانشمندان ایرانی و چینی به سرزمین یکدیگر سفر کردند و با فرهنگ یکدیگر آشنا شدند.
بوسیله همین جاده پر برکت بود که اختراعات و تجربه‌های گرانبهای چینی (مانند تهیه کاغذ و باروت) همراه با ابریشم و کالاهای مشابه به خاورمیانه منتقل می‌شد و از طرفی دیگر موج فرهنگ و آئین اسلام بهمراه دانشمندان و کتب علمی و فلسفی آنان با دیگر کالاهای مغرب به سرزمین چین می‌آمد. نتیجه این تبادل استفاده حکومتهای چینی از دانش این دانشمندان بود.
از نظر پادشاهان و امیران دو علم مهم و برای آنها سودمند بود و ضرورت داشت، یکی پزشکی که سلامت آنها را حفظ کند و دیگر علم به احکام ستارگان ـ یا علم تنجیم ـ که سعد و نحس ایام را به آنها خبر دهد و جان آنها را خطر دور نگهدارد. این علم دانش ستاره شناسی و علم به هیئت و شکل آسمان و تعیین اندازه گیری ساعت و سال و تقویم سالانه را نیز بهمراه داشت.
شاید بهمین دلیل بود که دانش نجوم مسلمین خیلی زود در دوره تانگ به چین وارد و تقویم بر اساس تقسیم ۶۰ درجه و رعایت کبیسه ـ که روش حکیم خیام نیشابوری است ـ مورد قبول چینییان قرارگرفته است. و آنرا محققان چینی از خدمات مهم مسلمین به دانش چین دانسته اند. [۱]
نام ریاضیدان ایرانی را Ma- yize (؟) نوشته اند که در عهد جیان لونگ برای تصحیح تقویم چین دعوت شده و به القاب اشرافی مفتخر شده بود.
در عصر حکومت مغولان (سلسله یوان) در چین بهره گیری از دانشمندان مسلمان ایرانی و کتب آنان در بیشتر رشته‌های علمی شتاب بیشتری گرفت و این دانشمندان ایرانی با خود کتب بسیاری درباره اختر شناسی، ریاضیات، پیشگویی، شیمی، جغرافیا، طب، ادبیات ، فلسفه و تاریخ را به چین آوردند.
جمال الدین یکی از اخترشناسان ایرانی در سال ۲۶۷ /م ، هفت نوع ابزار اخترشناسی که خودش ساخته بود به امپراتور تقدیم کرد که در آن زمان در جهان بیسابقه بود. از جمله کره ای ساخته بود که تا آن هنگام در جهان سابقه نداشت. این حکیم ایرانی برخلاف دانش چینی آن زمان که زمین را مانند صفحه ای مسطح می‌دانستند، ثابت می‌کرد که زمین بشکل کره است و بر روی شکل کره نقشه زمین را برابر تجربه مسلمین در آن زمان ترسیم کرده بود.
در زمینه پزشکی نیز مسلمانان ایرانی که در آن روزگار سرآمد پزشکی بودند بواسطه تجاری که گیاهان داروئی به چین می‌بردند چین را با داروهای جدید آشنا کردند و با پزشکانی که بتقاضای امپراتوران برای معالجه و آموختن پزشکی و داروسازی به چین می‌آمدند، دانش پزشکی ایرانی را- که مخلوطی از پزشکی جالینوس و پزشکی سنتی و اکتشافات خود مسلمانان بود- به چینییان آموختند.
یکی از محققان چینی در اینباره چنین می‌نویسد:
در سال ۹۸۲ م امپراتوری از سلسله سونگ Sung فرمان داد که بنادر استان فوجیان بروی ۳۷ نوع دارو باز باشد. بیشتر این داروها بوسیله بازرگانان مسلمان وارد می‌شد …. کتاب «محاسبات عصر سونگ» نشان می‌دهد که میزان داروهای وارداتی از خاورمیانه زیاد بوده است. همراه با ورود داروهای خاورمیانه شیوه مداوا نیز به چین راه یافت ….. و کتب پزشکان مشهور ایرانی مانند محمد بن زکریا رازی و ابن‌سینا که طبق سنت رایج، بزبان عربی نوشته شده بود به چین آورده شد و مدارک نشان می‌دهد که یکی از محققان چینی به ایران رفته و بخشی از دانش پزشکی را نزد رازی آموخته است.
ظهور رشته‌های گوناگون علوم طبیعی و نجوم و ریاضی و مهندسی و پزشکی و مانند اینها در هر عصر و در هر شخص نشانه حضور وجود فلسفه و حکمت در آن شخص و در آن عصر است زیرا تجربه تاریخی نشان می‌دهد که در هر عصر، همه علوم در دامن فلسفه رشد کرده و به حیات خود ادامه می‌داده است و فلسفه و حکمت بدلایلی منطقی و فلسفی در حکم مادر همه علوم بوده و عملاً برای یک دانشمند داشتن یکی از علوم کم یا بیش نشانه فیلسوف بودن او نیز شناخته می‌شده گرچه این ارتباط، متأسفانه، از دوران تجدد غرب تا حدودی قطع شده است. اگرچه از اواخر قرن بیستم مسیحی باز دوباره علوم به دامن فلسفه پناه می‌آوردند و حل مشکلات ریشه ای خود را در آن می‌جویند.
بر این اساس بود که فلسفه نیز همراه دیگر علوم از عهد سلسله سونگ و از قرون چهارم هجری و رواج فلسفه در کشورهای همجوار چین که در دست ایران بود به چین راه باز کرده و کتب ابن‌سینا و رازی و شاگردان آنها به دست مسلمانان چین می‌رسیده است.
رواج فلسفه اسلامی در چین سبب شد که یک سلسله مطالعات بوسیله فلاسفه مسلمان در مقایسه فلسفه و فرهنگ اسلامی با فلسفه‌های قدیم چینی مانند مکتب کنفوسیوس و تائوسم و بودیسم انجام گیرد.
از اواسط عصر مینگ اختلاط این دو تفکر گسترده تر شد[۲] این اختلاط و هم آغوش بودن فلسفه اسلامی و فلسفه کنفوسیوس در حوزه دانشمندان مسلمان و فلاسفه ای که به هر دو مکتب آشنا می‌شدند طبعاً نمی تواند بدون تأثیر متقابل باشد.
ما دقیقاً نمی دانیم این فلاسفه مسلمان که هم به فلسفه اسلامی و هم به مکتب کنفوسیوس آشنا بوده اند آیا با فلاسفه چینی متخصص مکتب کنفوسیوس تا چه اندازه تماس نزدیک و تبادل افکار داشته اند ولی این اصل مسلم را می‌دانیم که دانش و فرهنگ مرز نمی شناسد، و بویژه در یک سرزمین و میان یک ملت و مردم یک شهر تبادل فرهنگ و اندیشه امری طبیعی است.[۳] البته رسیدن به عمق این تأثیر پذیری نو کنفوسیونیسم از فلسفه و عرفان اسلامی نیاز به تحقیق بیشتر بوسیله محققان چینی دارد.
بر اساس مدارک معتبر کهگاه فلاسفه و حکمائی از خاورمیانه ـ که قاعدتاً باید منظور همان خراسان بزرگ یا شبه قاره هند باشد ـ برای سیاحت یا مطالعه یا تدریس و بدعوت مسلمانان چینی به چین می‌آمده اند.
از جمله در قرون ۱۷و ۱۸ این سفرهای دانشمندان ایرانی به چین ثبت شده است. در آن زمان حکومت ایران بدست سلسله صفویه بود و حکومت شبه قاره هند بدست تیموریان هند که بشدت از لحاظ فرهنگ و ادبیات و فلسفه وابسته به ایران بودند و از جمله می‌دانیم که بیشتر کتب ملاصدرا بویژه کتاب شرح هدایه او که تسامحاً به آن ملاصدرا می‌گفتند در آنجا تدریس می‌شده و شهرت بسیار داشته است.
در میان این حکما و آشنایان فلسفه اسلامی و صدرائی خودنگ جو مشهور است که او را مؤسس مکتب فلسفی شن شی (Shanxi) می‌دانند. حکیم دیگر مؤسس مکتب شاندونگ ((Shandang است که در استان شاندونک بوجود آمد و در آن ـ علاوه بر زبان فارسی و علوم دیگر اسلامی ـ فلسفه و عرفان اسلامی بهمراه فلسفه کنفوسیوسی تدریس می‌شد.
آن دوران را می‌توان یکی از دورانهای درخشان فرهنگ و فلسفه چین دانست زیرا آثار بسیاری از کتب فلسفه و عرفان وتصوف و اخلاق و حتی ادبیات فارسی وعربی به چینی وارد و برخی ترجمه شد و نام حکمایی مانند ابن‌سیناـ ملاصدرا ـ سعدی شیرازی ـ و سهروردی و غزالی شناخته و بر سرزبانها افتاد. فرقه‌های صوفیگری یا عرفان شیعی نیز در چین بوجود آمدند که بنامهای خوفیه (یا خفیه) ـ قدریه و جهریه مشهور شدند.[۴]
یکی از محققان مسلمان چینی بنام وانگ دائی یو Wang Daiyu (در حدود ۱۶۷۰ ‌ـ ۱۵۸۴ میلادی) در کتابهای خود بنامهای Qing Zhen Zhi Nan , Zheng jiao Zhen Qnan مسئله وجود شناسی ملاصدرا و وجود مطلق و تشبیه آن به نور نا متناهی را به بحث گذاشته است.
در همین قرن (قرن ۱۷) کتب بسیار دیگری از زبان فارسی و عربی درباره فلسفه، اخلاق و عرفان نوشته شده است که محقق مسلمان چینی لیوزی Liu Zhi) 1745-1655) در کتابهای فلسفی خود بنام Tean Fang Xing و نیز Li- fang Dian Tien به تعداد ۶۷ کتاب فارسی و عربی اشاره کرده است.[۵]
یکی از آثار این آشنائی مسلمانان چینی به فلسفه و عرفان اسلامی و ایرانی و مطالعه تطبیقی با فلسفه‌های چینی، مقایسه و تطبیق پنج اصل کنفوسیوس تیان مینگ Tien Ming با نیّت مبتنی بر توحید و چهار اصل دین اسلام (یعنی نمازـ روزه ـ زکات و حج) می‌باشد. Taiji (تای جی) را که در مکتب کنفوسیوس هستی أعلا و مبداء جهان است علامت با توحید خدای اسلامی مقایسه و منطبق دانستند.[۶]
اما عمق فلسفه اسلامی و ملاصدرائی به این تطابق ظاهری قناعت نمی کرد، از اینرو فلاسفه مسلمان چینی در حد توان خود به بحث در انتولوژی (وجود شناسی) آن پرداختند.
در نظر فلاسفه کنفوسیوس اساس جهان هستی و سلسله مراتب وجود از تای چی Tai- Chi شروع می‌شود و دو عامل مثبت و منفی یانک و یین Yiin Yang از آن سرچشمه می‌گیرند و بر اثر فعالیت مدام این دو عامل و سیر صعودی یانگ و سیر نزولی یین در دو قوس مخالف یکدیگر و ایجاد، عناصر عالم ماده (که بنظر آنها محدود به آب و آتش و چوب و معدن و خاک است) و همه پدیده‌ها و رویدادهای دیگر به وجود می‌آید.
تا اینجا نقطه نظر فلسفه اسلامی و فلسفه کنفوسیوس مشترک است اما در تفسیر تای جی و یین یانگ و دیگر مباحث با محک فلسفه اسلامی، اختلافاتی اصولی بروز می‌کند که ممکن است ناشی از بدفهمیهای فلاسفه چینی از اصل فلسفه کنفوسیوس باشد.
هستی یا ـ تای چی Tai- Chiـ در نظر مفسران چینی از نقیض خود یعنی نیستی مطلق (ووجی Wu- ji) سرچشمه می‌گیرد و این در منطق فلاسفه مسلمان سخن نادرستی است زیرا هیچ چیز، بویژه هستی نمی تواند ـ جز بصورت مجازی و شعری ـ از نقیض خود زاییده شود، هر چند ممکن است از ضد خود متولد گردد.
وجود مطلق در فلسفه اسلامی چیزی است که کمال مطلق است و در آن نقطه ای از عدم و بالقوه گی و نقیض دیده نمی شود، مگر آنکه تای جی رانه «وجود مطلق» بلکه مخلوق اول وباصطلاح عرفان اسلامی و «وجود منبسط» بدانیم که پدر جهان ماده و دیگر مخلوقات است. در این صورت باز فلسفه کنفوسیوس به فلسفه و عرفان اسلامی نزدیک خواهد شد.
با وجود اختلافاتی که بظاهر میان فلسفه نو کنفوسیوس و فلسفه ملاصدرا دیده می‌شود، اما تغییرات مکتب فلسفی کنفوسیوس در قرون اخیر تأثیر پذیری آن را از فلسفه اسلامی ـ که بیشترین تجلی آن در ایران عهد صفوی و شبه قاره و کشورهای همسایه چین، در مکتب ملاصدرا بوده- مثلاً در موضوع صیرورت که با حرکت جوهری نزدیک است محتمل می‌سازد همانگونه که همین فلسفه نوکنفوسیوس تحت نفوذ فلسفه و تحت تأثیر مکتب پراگماتیسم امریکایی قرار گرفت و حتی در قرن بیستم مکتب Dewey بوسیله Hu- shih پا به عرصه تفکر چینی گذاشت.
فرقی که در میان فلسفه اسلامی و فلسفه جدید غربی در رابطه با فلسفه‌های چینی هست اینستکه فلسفه‌های غربی نه در اصول جهانشناخت خود با جهان بینی چینی هماهنگی و حتی شباهت دارند و نه در مبانی فلسفی خود.
مثلاً پایه فلسفه‌های غربی بر مادیگرائی و انسان محوری افراطی و فرار از مطلق بودن و میل به نسبیت گرائی و دنیا گرائی است که در فلسفه‌های چینی و اسلامی محورها کاملاً با فلسفه غربی در تضاد است بویژه در مکاتب بودیزم و تائوئیسم که بر نفی مادیت و صعود بسوی معنویت بنا شده است.
اما فلسفه اسلامی بر خلاف مکاتب و ادیان دیگر آنچنان نگاه عمیق و چشم انداز وسیعی به جهان دارد که می‌تواند با همه مکاتب چینی بویژه کنفوسیونیسم سازگاری نشان دهد و همه آنها را در برگیرد و اصولاً عقیده حکمای اسلامی از جمله ملاصدرا اینستکه فلسفه‌ها همه یک مادر داشته اند و از دامن پیامبران برخاسته اند و بنص قرآن کریم همه پیامبران فقط یک سخن داشتند وهمه بر اصول مشترکی تکیه می‌کردند و اختلاف فلسفه‌های قدیم همه بسبب طول قرنها زمان و تغییرات اعتقادی و رفتاری مردم بوده است که بطور طبیعی در میان اجتماعات بشر رخ می‌دهد.
یکی از ویژگیهای فلسفه و عرفان اسلامی که از اصول اصلی دین اسلام سرچشمه گرفته آنست که زندگی دنیوی و در اندیشه آخرت بودن هر دو بال یک پرواز و هر دو پای یک رفتار و لازم و ملزوم یکدیگرند و زندگی دنیوی، مقدمه ای برای سعادت اخروی است و در سنت اسلامی فراوان دیده می‌شود که دنیا را مزرعه ای برای آخرت معرفی کرده‌اند.[۷]
در حدیث دیگری از پیامبر اکرم (ص) روایت شده که برای کار دنیا آنچنان بکوش که گوئی عمر ابدی داری و در اندیشه آخرت آنچنان باش که گوئی بزودی (فردا) خواهی مرد.[۸]
این حدیث انسان را از طرفی از جهت اهمیت زندگی دنیوی از طرفی به یاد مکتب کنفوسیوس می‌اندازد، و از جهت بی اعتنائی به دنیا دو مکتب دیگر یعنی (بودیسم- تائوئیسم) را بخاطر می‌آورد که مردم را به ترک دنیا و خودسازی برای آخرت تشویق می‌کنند.
گفته می‌شود دلیل عمده تأسیس کنفوسیوس جدید بوسیله Chan-Tun-I (1017-1073) آن بود که بیم داشت سلطه فلسفه نفی گرای بودیسم، جامعه چین را از فعالیت اجتماعی به ترک دنیا و گوشه نشینی بکشاند.[۹]
براساس همین اصل اسلامی ـ که مکتب کنفوسیوس فقط به یک بعد آن توجه کرده ـ فلسفه اسلامی به دو بخش عمده و اصلی تقسیم شده است:
۱‌ـ بخش اول ـ بخشی است که به زندگی دنیاوی مردم می‌پردازد و برای خود سازی فردی وسامانبخشی خانواده و برپائی حکومت عادل و دلسوز برای مردم، بخش حکمت عملی را فراهم می‌کند که در آن حکومت، ریشه آسمانی دارد و شخص حاکم باید مردی برگزیده و از جهت علم و عمل و تقوا و خیر خواهی از دیگران برتر باشد.
۲ـ بخش دوم ـ بخشی است که از پدیده نفس و سیر تکاملی و حرکت جوهری آن برای یک حیات ابدی پس از مرگ در جهانی که ازماده در آن خبری نیست، سخن می‌گوید و برای انسانی که میل به تکامل فکری و روحی دارد چهار سفر یا چهار مرحله معنوی طرح ریزی می‌نماید که بنام اسفار اربعه معروف است.
مرحله اول آن، جهان شناسی و شناخت جهان مادی و در نتیجه یافتن بهترین راه زندگی است. مرحله دوم، شناخت خدا و صفات و قدرت فعل اوست که انسان را تا به سرمرز جهان و آخرت می‌برد و او را نسبت به زندگی پس از مرگ در جهانی که باصطلاح: به خدا نزدیکتر است ـ یعنی موانع کمتری میان خدا و انسان هست ـ آشنا می‌سازد.
و مرحله سوم یا سفر سوم، شناخت آخرت و مرگ و زندگی جاویدان پس از مرگ است. سفر یا مرحله چهارم، مرحله بازگشت فکری و روحی انسان سالک حکیم به جهان کنونی است ولی نه بصورت خام اولیه بلکه با بینشی از فراز این جهان به جهان و انسان.
در این مرحله، انسانی که از این چهار سفر و در حقیقت از آسمان بازگشته، مانند پیامبران، ویا حکیمان دارای ارمغان و هدیه ای برای بشریت (و قبل از همه برای خود است،) یعنی رازهای این جهان را می‌داند و به خوب و بد آن آشناست وحق و باطل را می‌شناسد و راه درست و سعادت و زندگی را یافته ومی تواند به دیگران هم نشان دهد و مهتر از همه آنکه به همه بشر، بلکه به همه موجودات، عشق می‌ورزد زیرا در این بینش فلسفی هر کسی که به خدا (که وجود حقیقی است) عشق بورزد ناگزیر به همه دست آفریده‌های او هم عشق خواهد ورزید.[۱۰]
این انسان ـ که در فلسفه ملاصدرا و عرفان اسلامی انسان کامل نامیده می‌شود ـ دو بعد مهم دارد. در یک بعد، که درونی است، فیلسوفی است که به حقیقت رسیده و خود را در قالب درست یک انسان کامل قرار داده و همه اوصاف خوب را داراست و از همه عیوب مبراست.
در بعد دیگر، که بعد بیرونی است، حاکمی است که به همه چیز و همه کس عشق می‌ورزد و همه چیز را بخوبی می‌داند و می‌تواند با فکر و عمل صحیح خود جامعه و سیاست آنرا بگونه ای اداره کند که همه افراد در رفاه و امنیت و سلامت جسمی و روحی و در راه تکامل دائمی باشند و پس از مرگ نیز به سعادت ابدی برسند. نظریه انسان کامل یا حاکم حکیم در فلسفه ایران باستان وجود داشته و در فلسفه کنفوسیوس هم شبیه آن دیده می‌شود.
ملاصدرا کتاب معروف خود را که شاهکار فلسفه است بنام اسفار اربعه نامیده و بزبان رمزی و فلسفی چهار سفر مذکور و دو بعد عمل انسان سالک و سلوک روحی او را شرح داده است.
در فلسفه ملاصدرا که سخنگوی فلسفه اسلامی تکامل یافته است، همان قدر که به فلسفه عملی و اداره جامعه بصورت برتر وبهتر اهمیت داده می‌شود، به فلسفه نظری نیز توجه دارد و هر یک را برای دیگری مقدمه و ضروری می‌داند.
بنظر حکمای مسلمان، فلسفه عملی و برنامه زندگی اجتماعی بشر وشکل حکومت و سیاست او اگر ریشه در متافیزیک نداشته باشد مانند درخت بیریشه، با هر طوفانی می‌شکند و با هر حرکت و تنش اجتماعی، تسلیم تغییرات اجتماعی می‌گردد و ثبات لازم را نمی تواند داشته باشد.
و اگر فلسفه نظری برنامه ای برای زندگی اجتماعی و عملی نداشته باشد، جامعه انسانی بتدریج شکل صحیح خود را از دست می‌دهد و حکومت بدست نااهلان و افراد بیصلاحیت می‌افتد. و این همان مشکلی است که مکتب جدید که کنفوسیوسیان از آن می‌گریزد.
در سنت اسلامی، علم بدون عمل را به درختی بیمیوه تشبیه شده و عمل بدون پشتوانه اندیشه و حکمت را به کف روی آب که مدتی دراز دوام نمی آورد و از بین می‌رود همانند دانسته است.
فلسفه اسلامی هم اصلگراست و هم عملگرا، هم به جهان مادی و حیات دنیوی اهمیت میدهد و هم به جهان آخرت و زندگی پس از مرگ؛ هم به فرد می‌پردازد وهم به جامعه و سیاست کشور، هم به مادیات و اقتصاد می‌پردازد و هم به معنویت و باطن، و بدون آنکه بین این اضداد تنازعی رخ دهد هر یک را در جای خود می‌نشاند و در این بین نظم بشری با نظام الهی طبیعت، هماهنگی ایجاد می‌کند و هدفش آنستکه که انسان صغیر با جهان کبیر (که به آن انسان کبیر هم می‌گویند) سازگاری کامل داشته باشد تا انسانها در صلح و رفاه بگذرانند.
دین و حکمت برای این آمده است تا افرادی با روح سالم تربیت کند وقتی افراد از لحاظ روحی سالم باشند جامعه ای سالم و پر از عدالت و صلح و بر پا خواهد شد، و وقتی جوامع بشری و ملتها دارای حکومت سالم باشند، جامعه جهانی هم طعم شیرین صلح و آسایش همراه با عدالت و آزادی را خواهد چشید.
اسلام جهان را بر دو بخش الهی و شیطانی یا خیر و شر تقسیم کرده که در ایران باستانی آنرا بر یزدان و اهرمن تقسیم می‌کردند.
هر آنچه که بشر و جامعه بشری را بسوی جنگ و فساد و فقر و بیعدالتی سوق دهد پدیده ای شیطانی است و محور شرارت و فساد و ناامنی در جهان است و هر چه بشریت را به امنیت و صلح و آرامش و سعادت بخواند الهی و آسمانی است، که اسلام و ادیان راستین و بحق مردم را به آن دعوت کرده اند.
اسلام بهمین آسانی ملاک خیر و شر و نیکوکار بودن یا شرور بودن را در اختیار بشر گذاشته است تا بتواند دوست را از دشمن و راه راست را از راه ناصواب تشخیص دهد و حتی امروز هم می‌توان در عرصه سیاست بین الملل محور نیکوکاری را از محور شرارت تشخیص داد و دوست را از دشمن شناخت.

پی نوشت:

۱٫ فنگ جین یوان – فرهنگ اسلامی و چین بخش ۴٫
۲٫ فنگ جین یوان ـ فرهنگ اسلامی و چین فصل ۲، بخش ۴٫
۳٫ نمونه ای شبیه به این تاثیر پذیری در قرن معاصر اتفاق افتاد و فلسفه های چینی در برخورد با فلسفه های غربی مانند مارکسیم و فلسفه های امریکا و قاره ای، از آن فلسفه ها تاثیر پذیرفتند.
۴٫ مقاله دکتر دینگ مینگ جون Ding Ming Jun ـ در کنگره می ۱۹۹۹ ملاصدرا ـ تهران.
۵٫ همان.
۶٫ فنگ جین یون.
۷٫ الدنیا مزرعه الآخره.
۸٫ اعمل لدنیاک کانک تعیش ابداً و اعمل لآخرتک کانک تموت غداً.
۹٫ جان کولرـ فلسفه های شرقی John. M.Koller – Oriental Philosophies.
10. سعدی گفته است:
بجهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست
عاشقم بر همه عالم که همه عالـم از اوست

منبع: www.mullasadra.org



لینک منبع

اشتراک گذاری مطلب

انتشار مطالب با ذکر منبع مجاز می باشد.