جایگاه برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان



جایگاه برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان

نویسندگان: پروین صمدی (۱) و معصومه رمضانی (۲)

در نظام آموزش و پرورش ایران

مقدمه

آموزش و پرورش یکی از مهمترین فعالیتهای بشر در تمامی جوامع می باشد. (۳) گسترش روزافزون ساختارهای اجتماعی و نیاز به تربیت و آماده سازی افراد برای زندگی در جامعه در حال رشد از یکسو، و تعدد دیدگاهها در خصوص نقشی که آدمیان در قرن جدید ایفا خواهند کرد از سوی دیگر، بیش از پیش دست اندرکاران نظامهای آموزشی را متوجه هدایت و سازماندهی فرایندهای آموزشی نموده است. آموزش و پرورش جدید در تلاش است تا تفکر انتقادی و روشهای صحیح استدلال و تفکر را محور برنامه های درسی قرار دهد. تغییر و تحولات سریع جوامع و رشد روز افزون اطلاعات و نیاز به نحوه ی برخورد صحیح با این تحولات، مستلزم آموزش درست اندیشیدن و پرورش قوه ی تحلیل است تا فرد توانایی سازگاری و هماهنگی با این تحولات را بیابد.
در این راستا در سه دهه ی پیش برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان توسط مؤسسه ی پیشبرد فلسفه برای کودکان در جهت اصلاح و تقویت نیروی فکر و اندیشه صورت گرفت. این برنامه یکی از بزرگترین و جدیدترین راهها، با هدف تقویت و بهبود توانایی استدلال، داوری و قدرت تشخیص دانش آموزان می باشد. فلسفه برای کودکان نمونه ی آشکار کاربرد فلسفه در آموزش و پرورش است که هدف از آن یاددادن فلسفیدن و فلسفه ورزی به کودکان است. این برنامه در تلاش است تا به دانش آموزان کمک کند که بیندیشند و مسائل خود را حل کنند. همچنین درصدد است تا دانش آموزانی آگاه، منتقد و متفکر پرورش دهد که در رابطه متقابل با محیط به دانشی دست یابند که متعلق به خودشان است و بتوانند آن را در موقعیتهای زندگی بکار گیرند ( هینز، ۲۰۰۴، بلیزبای، ۲۰۰۷ ). برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان هم اکنون در بسیاری از کشورهای جهان در حال اجراست. در ایران تاکنون فعالیتهایی در راستای مبانی نظری و عملی این برنامه صورت گرفته است. در نوشتار حاضر به بررسی جایگاه برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان در نظام آموزش و پرورش ایران پرداخته می شود.

بیان مسئله

آموزش فلسفه به دانش آموزان بمعنای آموزش درست اندیشیدن درباره ی اندیشه ها از طریق جستجو با روش علمی برای درست زیستن است. آنها باید یاد بگیرند که هدفمند بیندیشند و در تعبیر و تفسیر مسائل به قضاوت درست بپردازند ( لطف آبادی، ۱۳۸۵ ). روشهای که متیولیپمن (۴) ارائه کرده بر رابطه ی نزدیک فکری معلم و دانش آموز تأکید دارد و کلاس درس محیط بحث و گفتگو و پژوهش می باشد. این روشها علاوه بر اینکه باعث یادگیری درست اندیشیدن می شوند، باعث رشد امنیت و عزت نفس، اعتماد متقابل، ایجاد مهارتهای عاطفی، مهارتهای یادگیری گروهی، مهارتهای بین فردی و حل مسئله، فهم و پذیرش دیدگاههای متفاوت، رشد هویت جمعی و بهبود مناسبات شهروندی نیز می شوند.
لیپمن ( ۱۹۸۰) از بنیانگذاران برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان، معتقد است آموزش فلسفه زمانی موفق عمل می کند که بتواند افرادی را تربیت کند که در مورد مسائل بطور انتقادی بیندیشند و دارای تفکر خلاق باشند. بنابراین، لازم است معلم در محیط یادگیری فعال و کنجکاو باشد و همچنین دانش آموزان فکر کنند و در بحثها و مکالمات شرکت نمایند. در واقع باید محیط مناسبی برای آموزش شکل بگیرد که در آن دانش آموزان فیلسوفانه بیندیشند و همراه با معلم به بحث و گفتگو بنشینند.
وی متوجه شد که دانش آموزان نیاز دارند ذهن پژوهشی داشته باشند. ذهن پژوهشی شوق یادگیری را در آنها برانگیخته و آنان را قادر می سازد از موقعیتها و عقاید، ارزیابی خلاقانه داشته باشند. پژوهش لازمه ی فهم و یادگیری است و بدون آن یادگیری طوطی وار و ناپایدار خواهد بود. بنابراین، این برنامه روشی را مطرح می سازد که در آن دانش آموزان با استفاده از مواد درسی، مفاهیم را خلق نموده و مهارتهای تفکر و اجتماعی شدن را گسترش می دهند. در برنامه ی فلسفه برای کودکان سعی بر این است که بجای پرداختن به محتواها و نظریه های خاص فلسفی به روشهای خاص تفکر فلسفی پرداخته شود.
برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان دارای هدفهای شناختی و اجتماعی است. هدف اصلی این برنامه، آموختن چگونه اندیشیدن به کودکان می باشد. لیپمن (۱۹۸۰، ۱۹۸۱، ۱۹۸۸)، اسپلیتر و شارپ (۵) (۱۹۹۵)، هینز (۶) (۱۳۸۴)، قائدی (۱۳۸۲)، و جهانی (۱۳۸۰) اهداف برنامه ی فلسفه برای کودکان را چنین بیان می کنند:

۱- بهبود توانایی استدلال (۷)

لیپمن هدف برنامه ی فلسفه برای کودکان را آموزش کودکان متفکر و دارای قدرت انتخاب می داند. هدف این است که توانایی استدلال و داوری کودکان را، توسط تفکر کردن در مورد تفکر بهبود بخشیم. مثلاً آنها در مورد مفاهیمی که برایشان اهمیت دارد بحث کنند.

۲- پرورش خلاقیت (۸)

خلاقیت یکی از گرایشها و تواناییهایی است که فرد را بسوی ایجاد افکار، ایده ها و تصورات خلاق هدایت می کند. از آنجا که یکی از مسائل آموزش و پرورش جدید آماده کردن کودکان برای دنیای در حال رشد و تغییر می باشد، نیاز به آموزش تفکر خلاق و خلاقیت واضح و روشن می گردد ( فیشر، ۲۰۰۱ )، در برنامه ی فلسفه برای کودکان فرض بر این است که از طریق انجام فعالیتهای خلاق می توان تفکر منطقی انجام داد و از سویی خلاقیت می تواند از طریق پرورش توانایی منطقی، پرورش یابد. این برنامه به کودکان کمک می کند تا بتوانند تجارب خود را بیان کنند، آنها را در مورد بررسی قرار داده و نتایج آن را تحلیل نمایند.

۳- رشد فردی و میان فردی (۹)

فلسفه گفتگویی است با خود، با دیگران، با متن کتابها و نوشته های فلسفی و تصاویر دیداری. این گفتگوها موجب می شود که مفاهیم موجود در کتابها توسط کودکان درونی شوند و بدین ترتیب باورهای خود را بهبود بخشند ( مورهوس، ۱۹۹۳ )، از سوی دیگر شکل داستانی کتابها در برنامه ی فلسفه برای کودکان و ارتباطی که میان دانش آموزان با مباحث کتاب از یک طرف و با دیگر افراد کلاس از طرف دیگر برقرار می شود، کمک می کند تا دانش آموزان ارزشها، علایق و باورهای خود را بهبود بخشند. بنابراین، از طریق گفتگوی فلسفی میان دانش آموزان، بینش بین فردی دانش آموزان تقویت شده و تربیت اجتماعی میسر می شود.

۴- پرورش درک اخلاقی (۱۰)

فهم صحیح و عمیق از اخلاق و ارزشهای اخلاقی در گرو داشتن ذهن فلسفی و انجام مباحث فلسفی در باب ماهیت اخلاق و قضایای اخلاقی است. لیپمن رویکرد فلسفی به اخلاق را از زاویه ی کاوشگری اخلاقی می نگرد. وی معتقد است که برنامه ی فلسفه برای کودکان تنها برنامه ی یی است که با انجام فلسفه به روش مباحثه ملزومات رشد اخلاقی کودک را تأمین می کند و این با درگیر کردن کودک در کاوشگری اخلاقی که مستلزم تفکر نقادانه و خلاق است، میسر می شود.

۵- پرورش توانایی مفهوم یابی در تجربه (۱۱)

آموزش و پرورش می تواند در اینکه کودکان مفاهیم و معانی موجود در تجارب زندگی خود را کشف کنند مؤثر باشد. در فلسفه برای کودکان، دانش آموزان مفاهیم را با تجربیات خودشان ودر دنیای خودشان سازماندهی می کنند و از این طریق بین معانی و تجربه ی شخصیشان ارتباط برقرار می کنند. وقتی سوالات کودکان نمونه واقعی در زندگی آنان داشته باشد، نه تنها یادگیریشان معنی دارتر خواهد بود بلکه خیلی بهتر به یاد می آورند.

۶- پرورش تفکر انتقادی (۱۲)

یکی از اهداف برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان پرورش تفکر انتقادی است. در این راستا لازم است آموزش و پرورش بجای انتقال دانش به دانش آموزان به تولید دانش بپردازد. در چنین شرایطی دانش آموزان فرصت می یابند سوالات خود را بپرسند و مسائل را مورد کندوکاو و پرسش قرار دهند. همچنین آنها می آموزند چه سؤالاتی بپرسند و سؤالات خود را چگونه بیان کنند ( فیشر، ۲۰۰۱، مرجانی، ۱۳۸۵ ) لیپمن ( ۱۹۸۸ ) در مقاله یی با عنوان تفکر انتقادی چه می تواند باشد ؟ الگویی برای تفکر انتقادی مطرح می نماید. وی در این الگو هدف از آموزش تفکر انتقادی را تربیت انسان معقول از طریق پژوهش بیان نموده و معتقد است که در فرایند اجتماع پژوهشی می توان تفکر انتقادی را در فرد پرورش داد.

۷- پرورش اخلاق شهروندی (۱۳)

در برنامه ی فلسفه برای کودکان تاکید بر کار گروهی، بیان داستان و تمرین وقایع زندگی است. در این برنامه دانش آموزان می آموزند به عقاید همسالان خود احترام بگذارند، تجربیاتشان را در تبادل نظر با یکدیگر بسازند و با اعتماد بنفس دیدگاهها و عقاید خود را بیان کنند. در این جریان آنها احساس امنیت و مورد توجه قرار گرفتن را تجربه می کنند. بدین ترتیب فلسفه برای کودکان روشی است برای کمک به کودکان تا بعنوان یک شهروند در جامعه زندگی کنند و مهارتهای یک شهروند خوب بودن را بیاموزند.
در برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان کتابهایی در جهت تحقق اهداف برنامه تألیف شده است. محتوای این کتابها بصورت داستانهایی است که در آنها ایده های فلسفی، بدون ترتیب خاص مطرح شده است و از آنجا که این مباحث برای کودکان جذاب می باشد، کنجکاوی آنها را بر می انگیزد و آنها را علاقمند می سازد که در مورد آن با دوستانشان بحث نمایند. در کنار هر داستان، بمنظور افزایش سطح آگاهی فلسفی معلمان، راهنمای آموزشی آن قرار دارد که با داستان مورد نظر هماهنگ است و نکاتی را درباره ی ایده های آن کتاب مطرح می سازد. جدول زیر به معرفی این کتابها و راهنمای آموزشی آنها می پردازد:

مجموعه کتابهای برنامه درسی فلسفه برای کودکان

حیطه تربیتی

حیطه فلسفی

راهنمای تعلیماتی

رمان کودکان

سال تحصیلی

سن

بررسی تجربه

استدلال و تفکر

فکرهایمان را روی هم بگذاریم

الفی

۲-پیش

۵ تا ۷ ساله

تعلیم و تربیت محیطی

فلسفه ی طبیعت

کنجکاوی درباره ی دنیا

کیو و گاس

۳-۲

۷ تا ۸ ساله

زبان و هنرها

فلسفه ی زبان

جستجوی معنا

پیکسی

۴-۳

۸ تا ۹ ساله

مهارتهای فکری

شناخت شناسی و منطق

پژوهش فلسفی

هری

۶-۵

۱۰ تا ۱۱ ساله

تعلیم و تربیت اخلاقی

فلسفه ی ارزش

پژوهش اخلاقی

لیزا

۸-۷

۱۲ تا ۱۳ ساله

نویسندگی و ادبیات

فلسفه ی هنر

نویسندگی: چرا و چگونه

سوکی

۱۰-۹

۱۴ تا ۱۵ سالگی

مطالعات اجتماعی

فلسفه ی اجتماعی

پژوهش اجتماعی

مارک

۱۲- ۱۱

۱۶ ساله به بالا

جدول۱

بمنظور ارائه داستانهای فلسفی در کلاس درس فلسفه برای کودکان لازم است روش تدریس مناسبی در نظر گرفته شود. از منظر برنامه ریزی درسی روشهای مختلفی جهت تدریس و آموزش وجود دارد. از جمله: سخنرانی، حفظ و تکرار، ایفای نقش، حل مسئله، بحث، و … ( شعبانی، ۱۳۸۲، یغما، ۱۳۷۲، میرزابیگی، ۱۳۸۰، صفوی، ۱۳۷۸ ). روش تدریس در کلاس فلسفه برای کودکان اجتماع پژوهی (۱۴) است که فعالیت اصلی آن کل بحث کلاسی است. در چنین فضایی ساختار کلاس ممکن است هر هفته تغییر کند؛ یک موضوع ممکن است طی چندین جلسه بحث شود؛ دانش آموزان بگونه یی می نشینند که بتوانند سخنان یکدیگر را بشنوند و همدیگر را ببینند؛ قواعد کلاس مورد قبول همگان قرار گرفته است اما در عین حال می تواند بوسیله ی گروه اصلاح شود. این قواعد که در ابتدا مشخص می شوند به مرور زمان بوسیله شرکت کنندگان درونی می شوند.
برای ارزشیابی برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان دو روش اصلی وجود دارد یکی اینکه معلم به ارزیابی عملکرد دانش آموزان بپردازد و دیگر اینکه دانش آموزان و شرکت کنندگان در بحث به خود ارزیابی (۱۵) گروه بپردازند. می لیکی (۱۶) ( ۲۰۰۲ ) ارزشیابی معلم را شامل دو مرحله می داند: ارزشیابی از اجتماع پژوهی و ارزیابی تک تک دانش آموزان.
با توجه به آنچه بیان شد ملاحظه می شود که برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان تلاش دارد تا فلسفه یی را بگونه یی که مدنظر سقراط بود به دانش آموزان بیاموزد و آنها را طوری پرورش دهد که فلسفه را در همه جای زندگی خود بیابند. فلسفه برای کودکان بر آن است تا دانش آموزان با دیدی عمیق و وسیع نسبت به وقایع زندگی بیندیشند و با مسائل موشکافانه برخورد نمایند.
در راستای برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان پژوهشهایی در داخل و خارج کشور صورت گرفته است که عبارتند از:
۱- نتایج پژوهشی با عنوان بررسی رویکردهای مختلف در برنامه ی فلسفه برای کودکان و نسبت به آن با برنامه ی درسی دوره ابتدایی ایران ( حسینی، ۱۳۸۷)، حاکی از این است که عملکرد دانش آموزان ایرانی در زمینه ی اهداف و معیارهای فکری و فلسفی مطلوب بنظر نمی رسد.
۲- پژوهشی دیگر با عنوان بررسی تأثیرات برنامه ی آموزش فلسفه به کودکان در رشد منشهای اخلاقی دانش آموزان توسط جهانی (۱۳۸۶) صورت گرفته است؛ هدف از این پژوهش بررسی و تحلیل میزان توانمندی برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان برای رشد مهارتهای اساسی انسانی می باشد، نتایج حاکی از آن است که برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان می تواند برای رشد مهارتهای استدلالی و تقویت منشهای اخلاقی دانش آموزان ایرانی مفید واقع شود.
۳- پژوهشی با عنوان بررسی نتایج برنامه ی فلسفه برای کودکان روی مهارتهای استدلالی و عملکرد رفتاری کودکان با هدف مطالعه ی تأثیر کلاسهای فلسفه برای کودکان در زمینه ی پیشرفت و تقویت مهارتهای فکری و عملکرد رفتار کودکان انجام شده است. بنابر نتایج بدست آمده از این پژوهش برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان برای ارتقا و تقویت بیشتر مهارتهای پیش بینی شده فکری کودکان موثر می باشد ( ناجی و قاضی نژاد، ۱۳۸۶ ).
با توجه به آنچه ذکر شد و بررسی پژوهشهای انجام شده، نوشتار حاضر با هدف بررسی جایگاه برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان در ایران درصدد پاسخگویی به سوالات زیر می باشد:
۱- عناصر برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان در زمینه ی هدف، محتوا، روش تدریس و ارزشیابی چیست؟
۲- آیا برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان در نظام آموزشی ایران جایگاهی دارد؟

روش پژوهش و تجزیه و تحلیل اطلاعات

پژوهش حاضر از نوع تحقیق توصیفی است و روش مورد استفاده در آن، روش کیفی می باشد که به تحلیل توصیفی عناصر برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان می پردازد. منابع مورد استفاده در پژوهش عبارت از اسناد و مدارک در زمینه ی مبانی نظری برنامه ی درسی فلسفی برای کودکان می باشد و در این راستا از منابع داخلی و خارجی موجود استفاده شده است.
روش تجزیه و تحلیل اطلاعات و داده ها. بصورت توصیفی- تحلیلی است که در آن پس از توصیف و تفسیر عناصر برنامه درسی فلسفه برای کودکان در حیطه ی اهداف، محتوا، روش تدریس و ارزشیابی، به بررسی جایگاه این برنامه در ایران پرداخته شده است.

تجزیه و تحلیل اطلاعات

اطلاعات بدست آمده در این نوشتار از طریق اسناد و مدارک در زمینه ی مبانی نظری برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان کسب شده و روش تجزیه و تحلیل اطلاعات از نوع توصیفی تحلیلی است. بنابراین، در ابتدا عناصر برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان در جدولی مطرح می گردد و پس از آن به بررسی جایگاه این برنامه در ایران پرداخته می شود.

عناصر برنامه درسی فلسفه برای کودکان

۱-بهبود توانایی استدلال
۲- پرورش خلاقیت
۳- رشد فردی و میان فردی
۴- پرورش درک اخلاقی
۵- پرورش توانایی مفهوم یابی در تجربه
۶- پرورش تفکر انتقادی
۷- پرورش شهروندی

اهداف

الفی
کیو و گاس
پیکسی
هری
لیزا
سوکی
مارک

محتوا

روش اجتماع پژوهی

روش تدریس

۱- ارزشیابی معلم از دانش آموزان
ارزشیابی از اجتماع پژوهی
ارزیابی تک تک دانش آموزان
۲- خودارزیابی

ارزشیابی

جدول۲

بحث و نتیجه گیری

با توجه به آنچه بیان شد، به بررسی جایگاه برنامه ی فلسفه برای کودکان در نظام آموزش و پرورش ایران پرداخته می شود. بدین منظور به بررسی عناصر برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان، ارتباط آن با اهداف نظام آموزش و پرورش ایران و پیشینه ی نظری موجود در حوزه ی برنامه ی درسی و عناصر آن در ایران پرداخته می شود.
تهیه و تدوین هدف، مهمترین گام در تدوین یک برنامه ی درسی و ملاک و معیار تدوین دیگر عناصر برنامه می باشد. اهداف، مسیر حرکت برنامه را مشخص می نماید و سایر فعالیتها بر مبنای هدف تعیین می گردد. همانطور که ملاحظه شد، اهداف برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان بر پرورش استدلال، اخلاق شهروندی، تفکر انتقادی، روابط فردی و میان فردی و … تاکید دارد. در این راستا تأمل در اهداف آموزش و پرورش ایران ( وزارت آموزش و پرورش، ۱۳۷۷ ) نیز نشان دهنده ی این است که در این اهداف تأکید بر تحقیق، تعقل، نقد و ابتکار، اعتلای فرد و جامعه و پرورش مهارتهای فردی و اجتماعی را مورد توجه قرار داده است. بنابراین، برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان در زمینه ی هدف با نظام آموزش و پرورش ایران مغایرتی نداشته، با یکدیگر همپوشانی دارند.
با توجه به آنچه در معرفی برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان بیان شد، محتوای این برنامه شامل داستانهایی مرتبط با زندگی واقعی دانش آموزان می باشد و مفاهیم فلسفی ضمن این داستانها به دانش آموزان ارائه می شود. استدلال و تفکر، فلسفه ی طبیعت، فلسفه ی زبان، فلسفه ی ارزش و فلسفه ی اجتماعی، حیطه ی فلسفی محتوای این داستانها می باشد. در نظام آموزش و پرورش ایران محتوای داستانی به غیر از مقطع ابتدایی بندرت در دیگر مقاطع مورد استفاده قرار می گیرد. اما هدف از آموزش و پرورش، تحقق اهداف در دانش آموزان می باشد و هر چه بتواند به این اهداف یاری برساند، می تواند بصورت برنامه ریزی شده مورد استفاده قرار گیرد. استفاده از داستان بعنوان محتوای درسی نیز روشی است که بنیانگذاران برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان جهت تحقق اهداف مورد نظر برنامه در دانش آموزان اندیشیده اند و نتایجی که در نظامهای آموزشی مختلف نیز از این برنامه بدست آمده است، بیانگر این است که این شکل از ارائه محتوا توانسته در تحقق اهداف برنامه موثر باشد. بنابراین، گرچه محتوای داستانی جایگاه چندانی در نظام آموزش و پرورش ایران ندارد، اما با طراحی و تدوین داستانهایی مرتبط با زندگی واقعی دانش آموزان و متناسب با فرهنگ ایرانی- اسلامی می توان به این مسئله توجه نمود و با ارائه ی تغییراتی در نوع محتوا، آموزش و یادگیری را در دانش آموزان تقویت نمود.
صاحبنظران عرصه ی برنامه ریزی درسی ( شعبانی، ۱۳۸۲، یغما، ۱۳۷۲، میرزابیگی، ۱۳۸۰، صفوی، ۱۳۷۸ ) روشهایی را برای تدریس و آموزش ارائه نموده اند. از جمله سخنرانی، توضیحی، حفظ و تکرار، بحث، ایفای نقش، آزمایشگاهی و … اطلاعات حاکی از آن است که مهمترین و معمولترین روش مورد استفاده در نظام آموزشی ایران روش سخنرانی می باشد. در برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان روش تدریس مورد استفاده ی روش اجتماع پژوهی است. در این روش همانطور که در معرفی برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان بیان شد، دانش آموزان به بحث و گفتگو می پردازند و معلم نقش تسهیل گر و هدایت کننده بحث را بر عهده دارد. این روش شباهت زیادی با روش بحث در نظام آموزش و پرورش ایران دارد و تفاوت آن در نوع محتوایی است که مورد بحث قرار می گیرد. بنابراین، در استفاده از روش اجتماع پژوهی در نظام آموزش و پرورش ایران از نظر علمی مانعی وجود ندارد. ضمن اینکه این روش بسیاری از ویژگیهای یک روش تدریس خوب از جمله تناسب با یادگیرنده، فعال بودن دانش آموزان و استفاده از مهارتها و تواناییهای مختلف دانش آموزان را نیز دارا می باشد.
در زمینه ی ارزشیابی، برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان نوع خاصی از ارزشیابی را مطرح می نماید که با اشکال سنتی ارزشیابی متفاوت است. در واقع در این برنامه ی ارزشیابی بمعنای رایج آن جایگاهی ندارد و ملاک ارتقا، یادگیری مفاهیم می باشد، که میزان این یادگیری را از یکسو معلم با استفاده از عملکرد دانش آموزان مشخص می نماید. با توجه به اینکه در نظام آموزش و پرورش ایران تهیه و تدوین برنامه ی درسی بصورت متمرکز می باشد ( مهر محمدی، ۱۳۸۳ ) و ملاک ارتقا را نمره و آزمون که بطور عمده از طریق آزمونهای کتبی و گاهی بصورت آزمونهای شفاهی و عملی بدست می آید، تشکیل می دهد، بنابراین، جهت کاربرد و استفاده از برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان در ایران لازم است تغییراتی در ارزشیابی صورت گیرد. در برنامه ریزی برای این تغییرات، باید تدابیری اتخاذ شود که به اهداف برنامه لطمه یی وارد نشده و آموخته های واقعی دانش آموزان مورد ارزشیابی قرار گیرد. بدین منظور می توان از ارزشیابی واقعی ( سیف، ۱۳۸۴، صمدی، ۱۳۸۶ ) که طی سالهای اخیر مورد توجه صاحبنظران عرصه برنامه ریزی درسی قرار گرفته است، استفاده نمود. ارزشیابی واقعی که شباهتهایی نیز با ارزشیابی برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان دارد، آموخته های دانش آموزان را در شرایط واقعی و موقعیتهای طبیعی مورد سنجش قرار می دهد و نشان دهنده ی توانایی دانش آموزان در انتقال آموخته هایشان به فعالیتهای دنیای واقعی و موقعیتهای زندگی است.
با توجه به آنچه ذکر شد ملاحظه می شود که امکان تغییر و بازنویسی برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان بطوری که به چارچوب برنامه لطمه یی وارد نشود، متناسب با فرهنگ و ارزشهای جوامع مختلف وجود دارد. بنابراین اجرای این برنامه در نظام آموزش و پرورش ایران نه تنها منافاتی با ارزشهای ملی و اسلامی جامعه ندارد، چه بسا بتواند وسیله ی مناسبی برای انتقال و تأثیرگذاری این ارزشها بر دانش آموزان باشد.
در ادامه پیشنهاداتی جهت کاربرد برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان ارائه می گردد.

پیشنهادات

با توجه به مطالبی که بیان شد، به ارائه پیشنهاداتی جهت کاربرد و استفاده از برنامه ی فلسفه برای کودکان در نظام آموزش و پرورش ایران پرداخته می شود:
۱- پرورش تفکر یکی از اهداف نظام آموزش وپرورش ایران می باشد، اما مهارتهای تفکر در برنامه ی درسی فلسفه ایران ضعیف است ( ملکی، ۱۳۸۳ ) و برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان با توجه به نتایجی که در نظامهای آموزشی مختلف داشته است، می تواند وسیله مناسبی جهت پرورش مهارتهای تفکر و استدلال در دانش آموزان باشد.
۲- جهت استفاده از برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان در ایران، با ایجاد تغییراتی در محتوای داستانها و کتابها، داستانهایی متناسب با فرهنگ ایرانی- اسلامی و از سویی مرتبط با زندگی دانش آموزان ایرانی تألیف و تدوین گردد.
۳- بمنظور تغییر و بازسازی در روش تدریس و نیز استفاده از روشهای فعال همچون روش اجتماع پژوهی، بهتر است تمهیداتی در برنامه ی آموزش ضمن خدمت معلمان صورت گیرد که با تغییر نگرش آنان و ایجاد تعهد و انعطاف پذیری لازم تدابیری جهت اجرای روش اجتماع پژوهی در کلاس درس اتخاذ گردد.
۴- جهت اتخاذ یک روش ارزشیابی مناسب لازم است از یکسو تمرکز در نظام آموزش و پرورش ایران مدنظر قرار گیرد و از سوی دیگر به ساختار و چارچوب برنامه ی درسی فلسفه برای کودکان توجه گردد. در این راستا می توان بجای ارزشیابی سنتی، از ارزشیابی واقعی استفاده نمود.
۵- باید از هرگونه اقدام بدون برنامه و شتابزده در اجرای برنامه ی فلسفه برای کودکان در ایران، پرهیز گردد، زیرا اجرای این برنامه به تمهیدات و برنامه ریزیهای جدی از سوی متخصصین حوزه برنامه ی درسی و مسئولین عرصه ی تعلیم و تربیت نیاز دارد.

پی‌نوشت‌ها:

۱- عضو هیئت علمی دانشگاه الزهراء.
۲- کارشناس ارشد فلسفه آموزش و پرورش.
۳-Philosophy for Childern
۴-Lipman
۵- Splitter and Sharp
۶- Haynes
۷- Improvement of ability to reasoning
۸-Development of creativity
۹-Personal and impersonal growth
۱۰- Development of ethical understanding
۱۱- Development of Ability to Find meaning in exprerience
۱۲- Development of critical thinking
۱۳- Development of Citizenship
۱۴- Community of inquiry
۱۵- Self-evaluation
۱۶- May Leckey

منابع تحقیق:
منابع فارسی تحقیق:
۱- جهانی، جعفر، نقد و بررسی مبانی فلسفی الگوی آموزش تفکر انتقادی متیو لیپمن ، فصلنامه علمی پژوهشی دانشگاه الزاهراء، سال دوازدهم، ش۴۲، ۱۳۸۱٫
۲- ـــ ، بررسی تأثیرات برنامه ی آموزش فلسفه به کودکان در رشد منشهای اخلاقی دانش آموزان ، فصلنامه مطالعات برنامه ی درسی، سال دوم، ش ۷، ۱۳۸۶٫
۳- حسینی، سید حسام، بررسی رویکردهای مختلف در برنامه ی فلسفه برای کودکان و نسبت آن با برنامه ی درسی دوره ابتدایی جمهوری اسلامی ایران ، پایان نامه کارشناسی ارشد رشته تاریخ و فلسفه آموزش و پرورش دانشگاه تهران، ۱۳۷۸ .
۴- سیف، علی اکبر، سنجش فرایند و فرآورده یادگیری، انتشارات دوران، ۱۳۸۴٫
۵- شعبانی، حسن، مهارتهای آموزشی و پرورشی، انتشارات سمت، ۱۳۸۲٫
۶- صفوی، امان الله، کلیات روشها و فنون تدریس، انتشارات معاصر، ۱۳۷۸٫
۷- صمدی، پروین، ارزشیابی واقعی از پیشرفت تحصیلی و ضرورت تمرکز زدایی از نظام برنامه ریزی متمرکز ، مجموعه مقالات ششمین همایش انجمن مطالعات برنامه ی درسی ایران، تمرکز و عدم تمرکز در فرایند برنامه ریزی درسی، کرمان، دانشگاه شهید باهنر، ۱۳۸۶٫
۸- فیشر، رابرت، آموزش تفکر به کودکان، ۲۰۰۱، ترجمه ی مسعود صفایی مقدم و افسانه نجاریان (۱۳۸۵ )، انتشارات رسش.
۹- قائدی، یحیی، نقد و بررسی مبانی، دیدگاهها و روشهای آموزش فلسفه به کودکان ، رساله دکتری رشته فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه تربیت معلم، ۱۳۸۲٫
۱۰- لطف آبادی، حسین، آموزش شهروندی ملی و جهانی همراه با تحکیم هویت و نظام ارزشی دانش آموزان ، فصلنامه نوآوریهای آموزشی، ش۱۷، ۱۳۸۵٫
۱۱- مرجانی، بهناز، نگره ی انتقادی در آموزش و پرورش ، فصلنامه علمی- پژوهشی اندیشه های نوین تربیتی، دوره ۲، ش۱ و ۲، ۱۳۸۵٫
۱۲- ملکی، فخری، ویژگیهای برنامه ی درسی فلسفه در کشورهای گوناگون ، رشد آموزش معارف اسلامی، ش۲، ۱۳۸۳٫
۱۳- مهر محمدی، محمود، بررسی تطبیقی نظام برنامه ریزی درسی در جمهوری اسلامی ایران و جمهوری فدرال آلمان ، برگرفته از برنامه ی درسی: نظرگاهها، رویکردها و چشم اندازها، پدید آورنده: محمود مهر محمدی، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۸۳٫
۱۴- میرزابیگی، علی، برنامه ریزی درسی و طرح درس، انتشارات یسطرون، ۱۳۸۰٫
۱۵- وزارت آموزش و پرورش، سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، اهداف آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۰٫
۱۶- ناجی، سعید و پروانه قاضی نژاد، بررسی نتایج برنامه فلسفه برای کودکان روی مهارتهای استدلالی و عملکرد رفتاری کودکان ، فصلنامه مطالعات برنامه ی درسی، سال دوم، ش۷، ۱۳۸۶٫
۱۷- هینز، جوانا، کودکان فیلسوف، ترجمه عباس اردکانیان، حیدر محمدی باغ ملائی و عباس حسنی، انتشارات برای فردا، ۱۳۸۴٫
۱۸- یغما، عادل، کاربرد روشها و الگوهای تدریس، انتشارات مدرسه، ۱۳۷۲٫
منابع انگلیسی تحقیق:
۱-Bleazby Jennifer, Social Reconstruction Learning: Using philosophy for childern and John Dewey to Overcom problematic Dualisms in Education and Philosophy. School of History & philosophy at the University of New South Wales, (2007)
۲- Lechey, May philosophy for childern in the Middle Years of schooling. Analytic Teaching (2000). Vol 21. No2.
۳- Lipman, Matthew, Philosophy in the Classroom, United State of America 1980.
۴- Idem, Philosophy for Childern in: A. L. (ED) Developing Minds: Programs for Teaching Thinking, Alexandria: VA. Association for Supervision and Curriculum Development. Temple University Press 1981.
۵- Idem. Philophy Goes to School. Temple University Press (1988)
۶- Morhouse, Richard Letters to the Editor. In: the Guardian 18 jene.p.14(1993).
۷- Splitter, Laurance J. and Ann Margaret Sharp. Teaching for Better Thinking. The Classroom community of Inquiry. Melbourne: Acer.(1995).

منبع مقاله :
خامنه ای، سیدمحمد؛ (۱۳۸۹)، تربیت فلسفی و فلسفه تربیت، تهران: نشر بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول



لینک منبع

اشتراک گذاری مطلب

انتشار مطالب با ذکر منبع مجاز می باشد.