انواع روش های تحقیق در جامعه شناسی (۱)



 انواع روش های تحقیق در جامعه شناسی (1)

 

نویسنده: زینب مقتدایی

 

روش های تحقیق و پژوهش
تحقیق و پژوهشی برای آگاهی و شناخت مجهولات و پی‌بردن به مسائل ناشناخته صورت می‌گیرد در انسان میل به داشتن و کشف حقایق حالت فطری داشته و همین امر یکی از عوامل مؤثر در پیشرفت امر تحقیق و ایجاد روش های مختلف بوده است انسان همواره برای رسیدن به مقصود و حل مشکلات، راه های مختلف را تجربه می‌نماید و مناسب‌ترین راه و روش را انتخاب می‌کند. بنابراین روش تحقیق عبارت از بکارگیری راه و روش خاصی است که اطلاعات مناسب تر و بیشتر را درباره موضوع مورد مطالعه فراهم نموده و عوامل و علل مرتبط بدان را مشخص نماید.
در علوم مختلف از روش های مخصوص و متفاوت برای مطالعه و بررسی استفاده می‌شود تا شناخت موضوع تحت بررسی را ممکن گرداند. در «علوم انسانی» نیز روش های تحقیق بصورت های گوناگون تقسیم‌بندی شده‌اند؛ که رایج‌ترین آن ها به قرار زیر است (لازم به توضیح است که تعیین‌کننده نوع روش تحقیق مربوط به ماهیت سؤال مورد بررسی و نوع اطلاعاتی است که برای شناخت موضوع، جمع‌آوری می‌شود).
۱- روش تاریخی Historical Method
۲- روش توصیفیDescriptive Method
۳- روش تجربی Experimental Method
در زیر به توضیح مختصر هر یک از این روش ها می‌پردازیم:
* تحقیق تاریخی
عبارت از روشی است که حوادث تأسیسات مدنیت های گذشته اجتماعات قبلی و اجتماعی معاصر انسان ها را در مراحل مختلف تاریخی و همچنان منشاء و منبع جوامع بشری و نیز منابع آداب و رسوم سنن اجتماعی را مطالعه و بررسی می کند. تحقیق تاریخی فعالیتی است برای شناخت واقعیت‌های گذشته و یک از دشوارترین انواع پژوهش است این تحقیق وقایع مربوط به گذشته را مورد تعبیر و تفسیر و ارزیابی قرار می‌دهد. در این روش هدف این است که وقایع گذشته دقیق و درست شناسایی شوند تا وضع موجود بهتر درک گردد در روش های دیگر مانند توصیفی یا تجربی محقق می‌تواند نمونه مورد مطالعه را با میل خود انتخاب نماید، اما در تحقیق تاریخی مجبور است فقط اطلاعات و اسنادی را که از گذشته باقی مانده‌اند مورد بررسی قرار دهد. بررسی وضع تعلیم و تربیت ایران در دوران قاجار نمونه‌ای از تحقیق تاریخی است. همچنین بررسی روند آموزش عالی ایران از تشکیل دانشگاه جندی‌شاپور تا تأسیس دارالفنون مثال دیگری از این نوع تحقیق می‌باشند. غالباً اصطلاح مطالعات تاریخی را مترادف با مطالعات کتابخانه‌ای بکار می‌برند. منظور از مطالعات کتابخانه‌ای مطالعاتی است که موضوعات مورد مطالعه در اختیار و دسترس محقق قرار نداشته و غالباً مربوط به گذشته‌ای دور یا نزدیک می‌گردد.
* تحقیق توصیفی
مطالعات توصیفی برعکس تحقیقات تاریخی در مورد زمان حال به بررسی می‌پردازد. این نوع تحقیق به توصیف و تفسیر شرایط و روابط موجود می‌پردازد این گونه تحقیق وضعیت کنونی پدیده یا موضوعی را مورد مطالعه قرار می‌دهد و دارای انواع گوناگونی بدین قرار است:
الف) تحقیق برآوردی:
موقعیت یک پدیده را در یک زمان توصیف می‌کند این روش هیچگونه فرضیه‌ای را پیشنهاد نمی‌کند؛ روابط متغییرها را مورد مطالعه قرار نمی‌دهد و برای اقدامات بعدی توصیه‌ای نمی‌کند بلکه صرفاً موقعیت موجود را توصیف می‌کنند مثال توصیف پیشرفت دانشجویان در جهت اهداف آموزشی دروس در یک زمان معین یا سرشماری عمومی برای مشخص نمودن وضعیت جمعیت کشور.
ب) تحقیق ارزشیابی:
این روش به ارزش‌گذاری درباره فوائد اجتماعی، مطلوب بودن یا مؤثر بودن یک فرایند، محصول یا برنامه می‌پردازد و به کاربرد یافته‌های خود توجه دارد. این نوع تحقیق اغلب با توصیه‌هایی در جهت اقدامات سازنده همراه می‌باشد و در پی یافتن قوانین کلی و قابل گسترش به سایر موقعیت ها نیست. مثال: بررسی میزان ثمربخشی برنامه‌های آموزشی دانشگاه ها، اجرای برنامه رشته‌های علوم پایه تا چه اندازه صلاحیت هایی را که کمیته برنامه‌ریزی دانشگاه ها تدوین نموده‌اند عملی می‌سازد، یا آیا وسایل و امکانات یک کتابخانه معین مناسب می‌باشند؟
می‌توان مطالعات پی‌گیری (follow- up study) را یکی از انواع تحقیق ارزشیابی دانست این نوع تحقیق افراد را پس از گذراندن یک دوره آموزشی یا یک دوره درمانی و یا دوره تحصیلی مورد مطالعه قرار می‌دهد. هدف این نوع مطالعه این است که مشخص کند تأثیر مؤسسه یا دوره خاص بر افراد چه بوده است این نوع مطالعه می‌تواند اطلاعات مفیدی را در مورد دوره‌های آموزشی یا کار مؤسسات در اختیار قرار دهند تا بتوان تغییرات لازم را در برنامه‌ها به عمل آورد مثال : مطالعه موفقیت در شغل و یا موفقیت در یافتن شغل فارغ‌التحصیلان دانشگاه ها یا ارزیابی پیامدهای آموزش ضمن خدمت اعضای هیأت علمی دانشگاه ها در آموزش.
ج) مطالعه موردی:
عبارت از مطالعه عمیق و گسترده یک مورد در مدت زمان است. این روش درباره یک جامعه یک طایفه یا یک گروه و یا دسته معلومات داده و همچنان روابط و وجوع مشابهت ها را در بین آن ها مورد بررسی و تجزیه قرار می دهد. البته جهت به دست آوردن معلومات درباره آن ها از فنون مختلف مصاحبه ها، پرسش ها و مشاهدات عینی استفاده می نماید. در این روش یک فرد یک خانواده، یک گروه و یا یک دانشگاه مورد مطالعه دقیق و همه جانبه قرار می‌گیرد. هدف مطالعه شناخت کلیه متغیرهای مربوط به مورد است بهترین مثال در این مورد مطالعه پزشکی یا روانکاوی روی یک فرد است این روش می‌تواند به عنوان زمینه‌ای برای مطالعات وسیع بعدی مورد استفاده قرار گیرد.
د) مطالعه پیمایشی:
مطالعه پیمایشی روشی است که طی آن محقق با دریافت اطلاعات از یک نمونه کوچک با روش‌های علمی آن اطلاعات را با استفاده از روش‌های آماری مربوطه به جامعه اصلی تعمیم می‌دهد. گروهی از روش‌های تحقیق دیگر در پی شناسایی متغیرهای مستقل و کشف الگوهای ارتباطی میان متغیرها می‌باشد. پس تحقیق پیمایشی روشی است برای گردآوری داده ها که در آن ها از گروه های معینی از افراد خواسته می شود به تعدادی پرسش مشخص (که برای همه افراد یکسان است) پاسخ دهند. این پاسخ ها مجموعه اطلاعات تحقیق را تشکیل می دهند. تحقیق پیمایشی عام ترین نوع تحقیقات اجتماعی است. احتمالاً رواج گسترده آن هم دلایل درستی دارد و هم دلایل غلط.
تحقیق پیمایشی احتمالاً بهترین روش موجود برای آن دسته از پژوهندگان اجتماعی است که علاقمند به جمع آوری داده های اصلی برای توصیف جمعیت های بسیار بزرگی هستند که نمی توان به طور مستقیم آن ها را مشاهده کرد. با نمونه گیری احتمالی دقیق می توان گروهی از پاسخگویان را فراهم آورد که ویژگی های آنان منعکس کننده ویژگی های جمعیت بزرگتر باشد، و پرسشنامه های استاندارد شده دقیق داده هایی بدست می دهند که با داده هایی که از همه پاسخگویان بدست می آیند شباهت دارند.
این روش شامل جمع‌آوری اطلاعات به طور مستقیم از گروهی از افراد است نمونه مطالعات پیمایشی معمولاً بزرگ است( از ۱۰۰ تا ۲۵۰ میلیون نفر ) به وسیله این روش اطلاعات مختلفی را می‌توان بدست آورد که کلاً شامل ۳ نوع می‌باشند:
اطلاعات در مورد واقعیت ها، عقاید و رفتارها، واقعیت عبارت است یک پدیده یا ویژگی که بتوان آن را مشاهده نمود و شامل متغیرهایی نظیر سن، نژاد جنس، درآمد و سال های تحصیل می‌باشند. به طور کلی واقعیت ها شامل هر چیزی هستند که بتوان آن را مورد رسیدگی قرار داد . عقیده عبارت از بیان یک پاسخ احساس و یا یک رفتار عمدی است. عقاید را می‌توان به طور عینی اندازه گرفت اما نمی‌توانند مورد رسیدگی قرار گیرند. رفتار شامل عمل است که توسط فرد صورت می‌گیرد .
تحقیق پیمایشی متغیرهای محدودی را در مورد تعداد زیادی از افراد مورد مطالعه قرار می‌دهد. مؤسسه کالوپ از این روش برای بررسی عقاید مردم در سیاست وتجارت استفاده می‌کنند. پژوهشگران در اقتصاد، مردم‌شناسی، روان‌شناسی، بهداشت و تعلیم وتربیت از این روش استفاده می‌کنند. تحقیق پیمایشی، برعکس تحقیق تاریخی با پدیده‌هایی که در زمان حال اتفاق می‌افتند سروکار دارند .
هـ ) تحقیق تکاملی( توسعه‌ای):
شامل داشتن اطلاعات دقیق در زمینه‌های توسعه برنامه‌ها و رشد و تکامل افراد می‌باشد. این نوع مطالعه به بررسی میزان تغییرات و الگوهای برنامه‌ها و یا رشد افراد در طول مدت زمان می‌پردازد و ممکن است به دو روش طولی (تداومی) و عرضی(مقطعی) صورت گیرد.
و) مطالعات همبستگی:
یکی از روش های بسیار متداول در تحقیقات توصیفی است که به بررسی روابط دو متغیر می‌پردازد. در مطالعاتی که بمنظور تدوین فرضیه و یا آزمون آن تدوین شده‌اند می‌توان از روش همبستگی استفاده نمود. برای محاسبه همبستگی بین دو متغیر از ضریب همبستگی استفاده می‌شود چون ممکن است متغیرهای تحقیق از نوع مقیاس های مختلف اندازه‌گیری (اسمی، رتبه‌ای، فاصله‌، نسبی) باشد. بنابراین برای محاسبه میزان ارتباط بین دو متغییر از ضرایب مختلف همبستگی استفاده می‌گردد. ضریب همبستگی بین ۱+ تا ۱- در تغییر است.
ز) تحقیقات پس از وقوع :
این نوع تحقیقات به بررسی روابط علت و معلولی بوسیله بررسی پی‌آمدهای موجود می‌پردازد. اگر سؤال تحقیق هنگامی مطرح گردد که مقدار متغیر مستقل قبلاً و بطور طبیعی مشخص باشد، چنین تحقیقی را بعد از وقوع می‌نامند. محقق کار خود را با مشاهده و بررسی متغییر یا متغییرهای وابسته شروع می‌کند تا بتواند به متغییر یا متغییرهای مستقل برسد. درواقع از معلول شروع می‌کند تا بتواند علت را جستجو کند. بررسی علل خودکشی، علل حوادث رانندگی، یا علل طلاق مثال هایی از تحقیقات پس از وقوع می‌باشند. لازم به تذکر است که برخی از دانشمندان این تحقیق را از نوع توصیفی جدا نموده و آن را در طبقه‌بندی مجزایی به همین اسم قرار می‌دهند.
* تحقیق تجربی
تحقیق تجربی یا آزمایشی یکی از دقیق‌ترین و کارآمدترین روش های تحقیق است که برای آزمون فرضیه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. هدف این تحقیق بررسی تأثیر محرک ها، روش ها و یا شرایط خاص محیطی بر روی یک گروه آزمودنی می‌باشد. از خصوصیات روش تجربی این است که ضمن دستکاری یا مداخله در متغیرها (Manipulation or Intervention ) و کنترل شرایط(control) نتایج بدست آمده را در مورد گروهی که با انتساب(Randomization ) تصادفی انتخاب شده‌اند، مورد مشاهده قرار می‌دهد.
در این تحقیق، پژوهشگران به منظور کشف روابط علت و معلولی یک یا چند گروه را به عنوان گروه تجربی تحت شرایط خاص (متغیر مستقل) قرار می‌دهد و نتایج را (متغیر وابسته) با گروه و یا گروه های گواه که تحت چنان شرایطی نموده‌اند، مقایسه می‌کند. بررسی اثرات دو روش مختلف تدریس (متغیر مستقل) در پیشرفت تحصیلی (متغیر وابسته) دانشجویان دانشگاه با استفاده از گروه های تجربی و گواه، با بررسی اثرات یک برنامه آموزشی استعمال مواد مخدر نمونه‌هایی از تحقیقات تجربی هستند.
هنگامی که انتخاب افراد تحت تجربه بصورت تصادفی ممکن نباشد و یا نتوان متغییرهای مستقل را کاملاً دستکاری و یا در آن ها مداخله نمود از روش تحقیق نیمه ـ تجربی Quasi-Experimental یا شبیه تجربی استفاده می‌شود. اغلب تحقیقاتی که در مورد انسان و به شیوه تجربی انجام می‌گیرد، معمولاً از نوع شبیه تجربی می‌باشند.
فنون پژوهش در زمینه جامعه شناسی
فنون پژوهشی که جامعه شناسان به کار می برند معمولاً متفاوت و تا حدی پیچیده است. با این حال در مواقع ضروری اغلب فنون ریاضی و آماری مشکل و پیچیده به کار برده می شوند.
پژوهنده ممکن است اطلاعات خود را به وسیله پرسشنامه یا مصاحبه جمع آوری کند. پرسشنامه ها می توانند برای پی بردن به طرز تلقی و محرک های ناخودآگاه افراد از طریق آزمون های (برون افکن) برای شناخت عکس العمل ها به کار برده شوند. مصاحبه ها ممکن است کوتاه باشد و جزیِی و یا امکان دارد بلند باشد و عمقی.
گاهی جامعه شناسان تنها به تجزیه و تحلیل محتوای پرسشنامه و مصاحبه می پردازند. یعنی آن ها فقط به شمارش تعداد کلمه ها و بررسی نظریه ها یا رفتارهای قالبی یا طرز تلقی هایی که در یک زمینه معین ظاهر می شوند، می پردازند. این روش بیشتر برای تجزیه و تحلیل اثرهای ناشی از وسایل ارتباط های جمعی (روزنامه ها، تلویزیون، برنامه های رادیو و مجله ها) به کار می رود. هم چنین ممکن است برای تجزیه و تحلیل افسانه ها، شعرها یا کتاب های درسی مدارس به کار برده می شوند ولی این روش به تنهایی ارزش علمی ندارد. بهترین روش تحقیق عینی از طریق ارتباط مستقیم با افراد است. یک روش تحقیق عمده دیگر در جامعه شناسی (تجزیه و تحلیل تاریخی) است. جامعه شناسی برای تأیید درستی تئوری خود به مورخ مراجعه می کند. مطالعه های تطبیقی گروه های بزرگ مانند اتحادیه ها یا ملت ها بر اساس روش های جدید تحقیق به خوبی صورت می گیرد. گاهی وقتها جامعه شناسان گروه هایی را به آزمایشگاهی برده و آزمایش هایی تحت کنترل خود روی آن ها انجام می دهند ولی هیچ کس مطمئن نیست که گروه های آزمایشگاهی نماینده تمام گروه های اجتماعی خارج از آزمایشگاه باشند که روش تحقیق راه حل این مشکل را هم ارائه داده است.
تا آن جا که ممکن باشد جامعه شناسان ترجیح می دهند به مطالعه پیرامون گروه های اجتماعی خارج از آزمایشگاه مانند دسته هایی از پسران ورزشکار و یا ستیزه جو یا افراد یک اتحادیه محلی، کارگران یک کارخانه یا کلاس مدرسه دولتی بپردازند و رفتار آن ها را آن طور که هست مورد مطالعه قرار دهند.
گاهی وقت ها یک جامعه شناس یادداشت های دقیقی را از آنچه که در گروه خود اتفاق می افتد و امکان دارد که بعداً آن ها را مطالعه کند تهیه می کند. چون جامعه شناسی باید هدف ها و ارزش های گروهی را که به آن تعلق دارد تفکیک کند؛ امکان دارد که در تجزیه و تحلیل به نتایجی برسد که اصلاً دارای وجود خارجی نباشد. به عبارت دیگر چون او فقط دسترسی به احساس های اعضای گروه دارد ممکن است بیگانگان در پی بردن به آن ها دچار اشکال هایی گردند. مطالعه پاره ای از گروه ها مانند دسته هایی از تبهکاران اغلب مشکل است زیرا فعالیت های آن ها به طور محرمانه صورت می گیرد. بعضی مواقع پژوهندگان برای آنچه که در گروه اتفاق می افتد به عضویت یک گروه درآمده اند. برای نمونه جامعه شناسان به درون زندان ها رفته و به تبهکار بودن تظاهر می کرده اند. این فنِ مطالعه گروه ها را مشاهده مشترک و عینی می نامند.
تکنیک های خاص تحقیق در علوم اجتماعی
در حالی که روش های تحقیق چارچوب کلی را ارائه می دهند و راه گشای محقق درطول تحقیق اعم از گردآوری داده ها، دسته بندی، تجزیه و تحلیل و حتی ارائه نتیجه تحقیق هستند، تکنیک ها تنها ابزارهایی هستند که محقق با بکارگیری آن ها اطلاعات مورد نیاز خود را گردآوری می کند.
رفیع پور در کتاب خود تحت عنوان تکنیک های خاص تحقیق در «علوم اجتماعی» (چاپ پنجم ۱۳۸۷) تکنیک ها را در ۹ گروه دسته بندی نموده است که به هر یک از آن ها بطور مختصر اشاره می شود :
۱٫ آمار: منظور از آمار استفاده از داده های از پیش تهیه شده (سرشماری ها و پیمایش های ملی و…) است که محقق با استفاده از آزمون ها و روش های آماری به تحلیل می پردازد.
۲٫ مطلعین کلیدی: برای گردآوری اطلاعات در مورد یک روستا، یک بازار و یا یک مکان یا گروه مذهبی و… به افرادی مراجعه می کنیم که اطلاعات مفیدی را در رابطه با موضوع در اختیار دارند.
۳٫ بحث گروهی: محقق با طرح موضوع افراد را وارد بحث و گفتگو می کند و خود نیز به گردآوری اطلاعات از میان گفتگو می پردازد.
۴٫ تکنیک پرس و جو (مصاحبه): این تکنیک همان پرسشنامه است که به صورت باز یا بسته طراحی می شود و به صورت حضوری و یا غیرحضوری تکمیل می شود.
۵٫ تکنیک دلفی‌: این تکنیک نوعی بحث گروهی است که به صورت کتبی انجام می شود و شرکت کنندگان معمولاً افراد متخصص و آگاه در زمینه موضوع مورد نظر هستند.
۶٫ مشاهده: مشاهده ابتدا توسط مردم شناسان و انسان شناسان فرهنگی مورد استفاده قرار گرفت و به تدریج به مطالعات شهری و پیچیده اجتماعی نیز راه پیدا کرد. این نوع تکنیک خود به گونه های مختلف تقسیم می شود مانند: مشاهده مشارکتی- غیر مشارکتی، سیستماتیک- غیر سیستماتیک، ساخت یافته- بدون ساخت و… .
۷٫ تحلیل محتوا: این تکنیک بیشتر در زمینه مطالعه برنامه های تلویزیونی و دیگر وسایل ارتباط جمعی کاربرد دارد. به این شکل که محتوای برنامه ها، روزنامه ها و… مورد بررسی قرار می گیرد. تحلیل محتوا از مصاحبه‌ها، پرسشنامه‌هایی که به شکل علمی طراحی شده‌اند استفاده می‌جوید. کتب و وسایل ارتباط جمعی جهت بررسی نحوه ارتباطات بین مردم و پیام‌هایی که به هم می‌فرستند می‌تواند مفید باشد.
۸٫ آزمایش: در بیشتر کتب روش تحقیق از آزمایش بعنوان روش یادشده اما بعضاً بعنوان تکنیک نیز معرفی شده است. آزمایش در علوم اجتماعی و رفتاری از علوم طبیعی گرفته شده است. بعضی با تغییر یک متغیر انسانی یا غیرانسانی اثرات آن بر یک گروه انسانی و یا یک فرد مطالعه می شود.
۹٫ سوسیومتری: کاربرد این تکنیک در بررسی گروه های اجتماعی است. درواقع محقق با مشاهده و پرس و جو از افراد اطلاعاتی را استخراج می نماید و در نهایت آن را به شکل سوسیوگرام نمایش می دهد که با توجه به آن جایگاه افراد در گروه و روابط آن ها نسبت به یکدیگر مشخص می گردد. منبع مقاله :
متن منابع

 



لینک منبع

اشتراک گذاری مطلب

انتشار مطالب با ذکر منبع مجاز می باشد.