موجه سازی یا معرفت شناسی فضیلت‌گرا



 موجه سازی یا معرفت شناسی فضیلت‌گرا

 

نویسنده: محمد حسین زاده

 

یکی از جدیدترین رویکردهای معرفت شناسان در باب مفاهیم اساسی معرفت شناسی، نظیر معرفت و موجّه سازی، رویکرد معرفت شناسی فضیلت گرا است. این نگرش که متأثر از جریان برون گروی در معرفت شناسی معاصر است، نظریه‌های متعددی را دربرمی‌گیرد. ویژگی اساسی و مشخصه بنیادین این نظریه‌ها این است که موجّه سازی و معرفت بر اساس ویژگی‌های اشخاص و توانایی‌های آنها و نه ویژگی‌ها و قابلیت‌های باورها تحلیل می‌گردد؛ برخلاف نظریه‌های غیر فضیلت گرا که موجّه سازی و تعریف معرفت بر اساس ویژگی‌ها و خصوصیت‌های باورها و روابط میان آنها انجام می‌پذیرد.
نظریه‌های فضیلت گرا خودْ به دو دسته‌ی اساسی تقسیم می‌شوند:
الف) نظریه‌هایی که ساختار موجّه سازی یا معرفت را بر فضیلت عقلانی (intellectual vertue) مبتنی می‌دانند و فضیلت را به معنایی که در اخلاق به کار می‌رود در ساختار موجه سازی دخیل می‌دانند و با این مفهومْ موجّه سازی را تحلیل می‌کنند.
ب) نظریه‌هایی که ساختار موجّه سازی را براساس مفاهیمی بنیادین از قبیل مفاهیم ذیل تحلیل می‌کنند:
۱٫مفهوم «قوه یا روند معتبر باورسازی»
۲٫مفهوم «توانایی بر انجام و عملکرد به نحوی مناسب و شایسته»
می توان براساس هر دو نوع مفهوم فوق که ساختار نظریه‌های دسته دوم (ب) را تشکیل می‌دهند، معیار موجّه سازی را چنین تبیین کرد؛
S در اعتقاد به P موجّه است اگر اعتقاد S به P از توانایی‌ها و قوایی ناشی شود که عملکردشان به نحو مناسبی در حوزه‌هایی خاص و شرایطی ویژه در محیطی مناسب انجام پذیرد.
برای اینکه تعریف فوق را روشن‌تر درک کنیم لازم است توضیح دهیم که اولاً: منظور از آن توانایی‌ها و قوا چیست، ثانیاً: حوزه‌های خاص و شرایط ویژه چه معنایی دارد، ثالثاً؛ مراد از محیط مناسب چیست؟
به نظر می‌رسد منظور از آن قوا و توانایی‌ها، قدرت دستیابی به صدق و اجتناب از خطاست. حواس، حافظه، استدلال، درون نگری، قیاس و استقرا نمونه‌هایی از آن قوا و توانایی‌ها هستند. اما مراد از حوزه‌های خاص این است که هر قوه‌ای در قلمرو ویژه‌ای توان تمییز و شناخت دارد و در شرایط ویژه‌ای قادر به تشخیص است نه در همه‌ی شرایط. از باب نمونه، نیروی بینایی برای تشخیص دیدنی‌ها کاراست اما برای تشخیص و شناخت صداها کارا نیست. به علاوه با قوه‌ی بینایی نمی‌توان دیدنی‌ها را در همه‌ی شرایط شناخت و تشخیص داد بلکه صرفاً در شرایط ویژه‌ای است که می‌توان به دیدنی‌ها معرفت یافت و آن‌ها را تمییز داد. از این‌رو، بدون تحقق مانعی در برابر دیدگان تا فاصله‌ای معین، در یک محیط روشن می‌توان از بینایی استفاده کرد اما در یک اتاق تاریک قوه‌ی بینایی کارایی ندارد. بالاخره قید «محیط مناسب» در تعریف مذکور ناظر به این جهت است که توانایی‌های معرفتی صرفاً در پاره‌ای از محیط‌ها ممکن است معتبر باشد و نه همه‌ی آنها. در هر صورت، هر دو دسته نظریه، هم نظریه‌های الف و هم نظریه‌های ب در این امر مشترکند که برای موجّه سازی، به جای ویژگی‌های باور، به ویژگی‌های شخص استناد می‌کنند و قوا و توانایی‌ها و ویژگی‌های خود او را مبنا قرار می‌دهند.
بسیاری از قرائت‌های معرفت شناسی فضیلت گرا از وثاقت‌گروی (reliabilism) ناشی شده‌اند. نظریه‌های وثاقت‌گرا که از جریان‌ها و نگرش‌های برون گرا به حساب می‌آیند، باوری را موجّه و معرفت تلقی می‌کنند که براساس روندی معتبر و فرایندی موثق تحقق یابند. وثاقت گرایان ادراک حسی، حافظه، درون نگری، استقرا و قیاس را روندی معتبر می‌دانند. مکانیزم معتبرسازی در وثاقت گروی از طریقِ درجه‌ی صدق باورها مشخص می‌شود. اگر درجه‌ی صدق باورها درجه‌ی بالایی باشد، این امر باور را موجّه می‌سازد؛ چنان که در اخلاق سودانگارانه چنین است. براساس اخلاق سود انگارانه، اگر درجه‌ی احتمالِ سود زیاد باشد، در این صورت، می‌توان به عمل دست زد. به هر حال، می‌توان وثاقت گروی- دست کم قرائت‌های اخیر آن- را «معرفت شناسی فضیلت‌گرا» تلقی کرد. آلوین گُلْدمن نیز نگرش اخیر خود را معرفت شناسی فضیلت گرا می‌داند.
دیدگاه آلوین پلنتینگا نیز یکی از نظریه‌های مهم در معرفت شناسی فضیلت گرا به حساب می‌آید. به نظر وی، باوری موجه است و به تعبیر خود وی، دلیل ضامن صدق دارد که قوای باورساز به طور مناسب عمل کنند و عملکردی درست و مناسب داشته باشند. این دیدگاه مبتنی بر این پیش فرض است که برای انسان ذاتاً چه چیزی خوب و مطلوب است و چه چیزی بد و نامطلوب. از این نظر می‌توان دیدگاه او را دیدگاهی مبتنی بر فضیلت تلقی کرد.
ارنست سوسا نیز قرائت ویژه‌ای از معرفت شناسی فضیلت گرا را دنبال می‌کند. او در این نگرش بر مفهوم «فضیلت عقلانی» تکیه می‌کند و فضیلت عقلانی را به قوایی نظیر بینایی و حافظه که به طور معتبر و موثق باور سازند تفسیر می‌کند. از این رو، وی این مفهوم، یعنی فضیلت عقلانی، را پالایش وثاقت گروی می‌داند.
در پایان لازم است خاطرنشان کنیم که نهضت فضیلت گرایی در معرفت شناسی معاصر، هم در باب موجّه سازی و هم در باب تعریف معرفت، هم اکنون نیز ادامه دارد. عده‌ای از معرفت شناسان معاصرْ قرائت‌های دیگری را از آن ارائه کرده‌اند. (۱)

پی‌نوشت‌ها:

۱٫A Companion to Epistemology,P.P.520-523 & Routledge Encyclopedia of Philosophy,Virtue Epistemology & Warrant And Proper Function,A.Plantinga
شرح و بررسی نظریه‌های فوق مجال دیگری می‌طلبد. در این جا به منظور آشنایی با آن نظریه‌ها صرفاً نگاهی گذرا داشتیم.

منبع مقاله :
حسین زاده، محمد، (۱۳۹۰)، پژوهشی تطبیقی در معرفت شناسی معاصر، قم: مرکز انتشارات مؤسسه‌ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (رحمه الله)، چاپ سوم

 



لینک منبع

اشتراک گذاری مطلب

انتشار مطالب با ذکر منبع مجاز می باشد.