اندیشه سیاسی در اسلام

خاستگاه قدرت مطلوب

خاستگاه قدرت مطلوب

  نویسنده: سیدکاظم سیدباقری   یکی از پرسش‌های بنیادین در فلسفه‌ی سیاسی، سؤال از منشأ قدرت و حاکمیت است. این پرسش یکی از دغدغه‌های جدی فیلسوفان و اندیشمندان سیاسی در گستره‌ی تاریخ بوده است. به نظر می‌رسد این بحث معمولاً با مؤلفه‌ها منابع قدرت خلط می‌شود. در نتیجه اغلب هنگام بحث از منشأ قدرت، از مؤلفه‌ها و منبع‌های آن بحث می‌شود. شاید تصور شود قدرت ناشی از مقام رسمی قانون، دانش، آگاهی، دسترسی به منابع، اعطای پاداش و کیفر...

ادامه مطلب

مؤلفه‌های قدرت سیاسی از دیدگاه قرآن کریم «۲»

مؤلفه‌های قدرت سیاسی از دیدگاه قرآن کریم «۲»

  نویسنده: سیدکاظم سیدباقری   استقلال سیاسی استقلال سیاسی که یکی از مؤلفه‌های کلیدی قدرت سیاسی در حوزه‌ی معنوی به شمار می‌آید، به معنای آن است که کشور و واحد سیاسی بتواند در عرصه‌ی سیاسی با آزادی تصمیم بگیرد و زیر فشار و نفوذ دیگر قدرت‌ها نباشد. به بیان دیگر استقلال را به جدا بودن حاکمیت کشوری از دیگر کشورها از نوع سلطه و سیادت خارجی تعریف کرده‌اند. (۱) برخی دیگر بر این باورند در استقلال، آزادی اراده‌ی ملی ...

ادامه مطلب

مؤلفه‌های قدرت سیاسی از دیدگاه قرآن کریم «۱»

مؤلفه‌های قدرت سیاسی از دیدگاه قرآن کریم «۱»

  نویسنده: سیدکاظم سیدباقری   برای رسیدن به فهم بهتر و روشن‌تر از قدرت سیاسی، بررسی مؤلفه‌های آن امر ضروری به نظر می‌رسد. قدرت محصول اراده و همراه با دانایی است که برای هدف خاص طراحی می‌شود. نیز در عرصه‌ی سیاست، به اِعمال و تحمیل اراده‌ی خود بر دیگران معطوف است. قدرت مفهومی انتزاعی است و تا زمانی که تجلّی و ظهور بیرونی نداشته باشد، قابل سنجش و ارزیابی نیست و نمی‌توان چندان از زاویه‌های گوناگون و چند بُعدی آن س...

ادامه مطلب

بررسی ماهیت قدرت

بررسی ماهیت قدرت

  نویسنده: سیدکاظم سیدباقری   وقتی از ماهیت پدیده‌ای می‌پرسیم، از مشخصه‌ها و ویژگی‌های آن به نوعی سؤال می‌کنیم؛ البته منشأ، مبدأ، عوامل شکل‌گیری، هدف و مؤلفه‌های آن را نیز می‌توان در زیر مجموعه‌ی بحث ماهیت بررسی کرد. درباره‌ی ماهیت قدرت، باید اشاره کرد که تبیین آن نسبت به منظومه‌های فکری مختلف دیگر متفاوت و پیچیده است. قدرت مفهوم اعتباری است که در جامعه بروز دارد و چیستی آن به مبانی فکری و معرفتی هر سامانه‌ی اندیشگی ...

ادامه مطلب

قدرت سیاسی و مفهوم‌های مرتبط با آن

قدرت سیاسی و مفهوم‌های مرتبط با آن

  نویسنده: سیدکاظم سیدباقری   قدرت از مفهوم‌های کلیدی سیاست و حاکمیت در هر نظامی است. به بیان دیگر، هر گاه مجموعه و نظام سیاسی برپا می‌شود، بحث از قدرت نیز مطرح است؛ حال مطلوب یا نامطلوب باشد، مشروع یا نامشروع. از آنجا که در قرآن کریم، مفهوم‌ها و واژگان متفاوتی به کار رفته است که با قدرت ارتباط برقرار می‌کند، در ادامه تلاش خواهیم کرد جایگاه قدرت را در مقایسه با دیگر مفهوم‌ها نسبت سنجی کنیم. ۱٫ قدرت و مف...

ادامه مطلب

تبیین مفهوم قدرت سیاسی در قرآن

تبیین مفهوم قدرت سیاسی در قرآن

  نویسنده: سیدکاظم سیدباقری   یکی از اساسی‌ترین مفهوم‌ها در حوزه‌ی علوم سیاسی و اجتماعی قدرت است؛ تا آنجا که برخی آن را موضوع علم سیاست می‌دانند. در نگاه بنیادین، قدرت در نظریه‌های سیاسی و اجتماعی، اغلب مفهوم بحث‌انگیزی بوده است. (۱) برای قدرت تعریف‌های گوناگونی از زاویه‌های مختلف عرضه شده است. در این نوشته نیز منظور از قدرت، ساحت سیاسی آن است؛ (۲) امّا از آنجا که این مفهوم، کلید واژه‌ی این تحقیق است و آشکار ش...

ادامه مطلب

گفتمان ولایتعهدی امام رضا (ع) میان دو رویکرد «زیست – قدرت» و «زیست – سیاست»

گفتمان ولایتعهدی امام رضا (ع) میان دو رویکرد «زیست – قدرت» و «زیست – سیاست»

  نویسنده: حسن بشیر (۱)   چکیده طرح موضوع ولایتعهدی امام رضا (علیه‌السلام) به توسط مأمون عباسی، یکی از حوادث بسیار مهم تاریخی است که به شدت با مسئله‌ی امامت، حاکمیت و حکومت اسلامی مرتبط بوده و نیازمند تحلیل گفتمانی ویژه می‌باشد. دوره‌ی مأمون یک دوره استثنایی در تاریخ عباسیان است که با جریان‌های ‌مختلف سیاسی – اجتماعی و فرهنگی – دینی روبرو بوده که نیازمند ظهور گفتمانی شده است که بر پایه‌ی «ولایتعهد...

ادامه مطلب

مفهوم سیاست در مکتب رضوی

مفهوم سیاست در مکتب رضوی

  نویسنده: اصغر افتخاری (۱)   چکیده این واقعیت که سیاست علمی است که در چارچوب اصول اعتقادی و شرایط و مقتضیات زمانی شکل می‌گیرد، ما را به آنجا رهنمون می‌شود که بپذیریم تلقی‌های واحدی از علم سیاست در عالم خارجی وجود ندارد و متناسب با مکاتب و شرایط شاهد شکل‌گیری دیدگاه‌ها ‌و نظریه‌های مختلفی در این زمینه می‌باشیم. نگارنده در مقاله‌ی حاضر مستند به اصول و مبانی مکتب رضوی که برگرفته از سیره‌ی مبارک امام رضا (علیه‌ا...

ادامه مطلب

دیدگاه فیلسوفان مسلمان درباره‌ی ماهیت دولت

دیدگاه فیلسوفان مسلمان درباره‌ی ماهیت دولت

  نویسنده: نجف لک‌زایی   در این خصوص می‌‎توان به سه فیلسوف برجسته اشاره کرد: فارابی، خواجه نصیر و ملاصدرا. ملاصدرا دو مکتب را تأسیس کرد: حکمت متعالیه و حکمت سیاسی متعالیه؛ با این توضیح که به «حکمت سیاسی متعالیه» ایشان عنایت نشد، کما اینکه به «حکمت متعالیه» او نیز در ابتدا چندان توجهی صورت نگرفت. برخی از محققان معتقدند که اندیشه‌های ملاصدرا یک قرن پس از وفات ایشان مطالعه و بررسی شده است. (۱) به نظر می‌رسد که ان...

ادامه مطلب

ماهیت دولت در ایران: نظریه‌های ساختاری

ماهیت دولت در ایران: نظریه‌های ساختاری

  نویسنده: نجف لک‌زایی   الف) تحلیل مارکسیستی نظریه‌ی مارکس بر اقتصاد مبتنی است. به عقیده‌ی او، با تغییر در شیوه‌ی تولید، نظام روابط اجتماعی نیز تغییر خواهد کرد. وی یک روند پنج مرحله‌ای را در جهان به صورت تاریخی ارائه می‌کرد که عبارت بود از: ۱٫ کمون اولیه؛ ۲٫ دوره‌ی برده‌داری؛ ۳٫ دوره‌ی فئودالیته و کشاورزی؛ ۴٫ دوره‌ی سرمایه‌داری؛ ۵٫ کمون ثانویه. مطابق عقیده‌ی مارکس، جهان این دوره‌های تاریخی را طی کرده ی...

ادامه مطلب

سیره‌ی سیاسی امام رضا (ع) در قبال مأمون

سیره‌ی سیاسی امام رضا (ع) در قبال مأمون

  نویسنده: ابراهیم برزگر (۱)   چکیده: این نوشتار می‌کوشد تا با تمرکز بر موضع‌گیری‌های سیاسی امام رضا (علیه السلام)، معطوف به رقیب و دشمن سیاسی ایشان یعنی مأمون، به استنباط‌های نظری بپردازد و از خلال این بررسی به پرسش‌های سیاست در دنیای معاصر پاسخ دهد. سیاست امام رضا (علیه السلام) در دو وجه «سیاست معطوف به مأمون» و «سیاست معطوف به امام (علیه السلام)» قابل تعقیب است. رفتار سیاسی در خلأ رخ نمی‌دهد، بلکه در یک م...

ادامه مطلب

توسعه‌ی سیاسی در جهان عرب

توسعه‌ی سیاسی در جهان عرب

  نویسنده: عبدالقادر سواری   در دیدگاه لیبرالیستی، هدف از توسعه‌ی سیاسی، افزایش تخصص در نهادهای سیاسی است که از طریق ایجاد نظام‌های کثرت‌گرا- که مشارکت در رقابت سیاسی را محقق ساخته است- ایجاد می‌شود. به رغم اختلاف دو دیدگاه لیبرالیستی و سوسیالیستی در مورد توسعه‌ی سیاسی، هر دو مکتب در پی آزادی و کم کردن بار دولت به نفع جامعه و نیز ایجاد تعادل میان گروه‌های جامعه‌اند، هرچند در دیدگاه سوسیالیستی توسعه‌ی سیاسی، بر مالکیت دولتی و...

ادامه مطلب

توسعه‌ِ سیاسی در کشورهای اسلامی غیرعرب زبان

توسعه‌ِ سیاسی در کشورهای اسلامی غیرعرب زبان

  نویسنده: مقصود رنجبر   الف) ایران در ایران توسعه‌ی سیاسی با موانع سیاسی- اجتماعی متعددی روبرو بوده است و درک فرآیند توسعه‌ی سیاسی بدون توجه به این موضوع امکان‌پذیر نیست. تمرکز قدرت در دست حکومت یکی از موانع توسعه‌ی سیاسی به شمار آمده است. برخلاف دیگر کشورهای اسلامی، در ایران اراده‌ی معطوف به مردم‌سالاری در قالب جنبش‌های سیاسی، بسیار قوی بوده است، هدف این جنبش‌ها تحقق مردم‌سالاری و کاستن از قدرت دولت...

ادامه مطلب

اندیشمندانِ جهان اسلام و توسعه

اندیشمندانِ جهان اسلام و توسعه

  نویسنده: جمعی از نویسندگان *   زیرعنوان:: آراء و دیدگاه‌ها در جهان اسلام در کشورهای اسلامی، در پی آشنایی با وضع جدید غرب، تلاش جدی برای اقتباس و الگوبرداری از نهادهای مهم جدید و مؤثر بر جریان توسعه، از جمله مدرسه و دانشگاه، هم در صورت و هم در محتوا آغاز شد. به همین سبب، غالباً در بخش‌های گوناگون علمی، دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی و ادارات و سازمان‌های برنامه‌ریزی، از همان الگوها و رهیافت‌ها و آموزه‌ها ...

ادامه مطلب

چپ گرایی در آفریقای مسلمان

چپ گرایی در آفریقای مسلمان

  نویسنده: محمدرضا شکیبا   چپ در آفریقا به تدریج و پس از جنگ جهانی دوم در پرتو مبارزه با استعمار رایج شد. در این زمان برخی از نخبگان و روشنفکران افریقایی در جستجوی باور و اندیشه‌ای بودند که بتوانند بر مبنای آن اختلافات داخلی را کاهش دهند و مردم را علیه استعمار بسیج کنند؛ از این رو، اندیشه‌ی چپ به عنوان ایدئولوژی مبارزه با استعمار در میان افریقاییان مقیم اروپا گسترش یافت و آنان، پس از بازگشت به وطن، به تبلیغ آن پرد...

ادامه مطلب

چپ گرایی در جنوب شرق آسیا

چپ گرایی در جنوب شرق آسیا

  نویسنده: احمد تقی زاده   ورود و گسترش افکار و جنبش‌های چپ گرا در جنوب شرق آسیا، تحت عوامل متعدد درونی و بیرونی شکل گرفت. مهاجران چینی، به ویژه در مراکز شهری این منطقه، در اقتصاد و آموزش کشورهای جنوب شرق آسیا و انتقال تفکرات و حوادث داخلی چین به این مناطق، نقش عمده‌ای ایفا می‌کردند. همچنین گسترش افکار و آرای سوسیالیستی و مارکسیستی در اروپا، پس از جنگ جهانی اول مستعمره‌های آن‌ها در جنوب شرق آسیا را نیز تحت تأثیر قر...

ادامه مطلب

چپ گرایی در شبه قاره هند

چپ گرایی در شبه قاره هند

  نویسنده: انیس شیخ مترجم: احمد تقی زاده   شکل گیری احزاب و گروه‌های ملهم از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه در منطقه‌ی شبه قاره، به جنبش خلافت و جنبش هجرت برمی گردد که در آن گروهی از مسلمانان از مناطق شمالی هند به افغانستان و سپس به آسیای مرکزی و تاشکند رفتند و پیوندهایی را با حکومت شوروی برقرار ساختند. در ۱۳۳۸/ ۱۹۲۰، حزب کمونیست هند (۱)‌در تاشکند، زیر نظر یکی از فعالان مارکسیست به نام مانابندرا نات روی (۲)، بنیان گذاشته شد....

ادامه مطلب

چپ گرایی در افغانستان

چپ گرایی در افغانستان

  نویسنده: فاروق انصاری   نخستین گروه‌های سیاسی چپ گرا در دهه‌ی ۱۳۴۰ش/ ۱۹۶۰، در دوران نخست وزیری سردار محمدداوود (۱۳۳۲-۱۳۴۲ش/ ۱۹۵۳-۱۹۶۳)، وارد فعالیت‌های اجتماعی- سیاسی شدند و در همان زمان، تلاش برای پایه گذاری احزاب با گرایش‌های مارکسیستی- لنینیستی افزایش یافت. (۱) آزادی‌های سیاسی پیش از این دهه و در دوره‌ی نخست وزیری شاه محمود خان (۱۳۲۵-۱۳۳۲ش/ ۱۹۴۶-۱۹۵۳) ملقب به پدر دموکراسی در افغانستان، شرایط را برای گسترش تفک...

ادامه مطلب

چپ گرایی در تاتارستان

چپ گرایی در تاتارستان

  نویسنده: رحیم رئیس‌نیا   نخستین سازمان سیاسی چپ، که در قازان (مرکز تاتارستان) تأسیس یافت، با گرد آمدن گروهی از وابستگان روسی تبار حزب سوسیال دموکرات کارگری روسیه (۱) مقیم آن شهر شکل گرفت. این گروه برای تبلیغ مارکسیسم در بین تاتارها مطالبی را به زبان تاتاری منتشر می‌کرد. در ۱۳۲۱/ ۱۹۰۳، تاتاری به نام حسین یاماشف (۲) (۳) به این گروه پیوست. در ۱۳۲۵/ ۱۹۰۷، یاماشف در اورنبورگ یک گروه مارکسیستی تشکیل داد که چند روشنفکر ت...

ادامه مطلب

چپ گرایی در قفقاز

چپ گرایی در قفقاز

  نویسنده: رحیم رئیس نیا   کانون شکل گیری جنبش چپ در اواخر قرن سیزدهم/ نوزدهم در قفقاز، شهر باکو (۱)‌بود این شهر به سبب استخراج و تولید روزافزون نفت، از اواخر دهه‌ی ۱۲۸۰/ اوایل دهه‌ی ۱۸۷۰، توسعه‌ی بسیار یافته و به مرکز صنعتی درجه اول روسیه بدل شده بود. ساکنان باکو از چهارگوشه‌ی جهان در آنجا گرد آمده بودند و در آن میان مسلمانان، مسیحیان روس و ارمنی‌ها، به ترتیب، اکثریت را داشتند. اکثر مسلمانان هم، گذشته از اهال...

ادامه مطلب

چپ گرایی در آسیای مرکزی

چپ گرایی در آسیای مرکزی

  نویسنده: مسعود عرفانیان   در اوایل سده‌ی چهاردهم/ بیستم نفوذ اندیشه‌های چپ در آسیای مرکزی آغاز شد. وجود تعدادی از فعالان سوسیال دموکرات در میان تبعیدیان سیاسی که به آسیای مرکزی فرستاده می‌شدند، در اشاعه و گسترش اندیشه‌های سوسیال دموکرات تأثیر داشت. (۱) آنان از بدو ورود با طبقه‌ی کارگر، به ویژه کارگران راه آهن، در تماس بودند. (۲) این کارگران در فعالیت‌های انقلابی در آسیای مرکزی نقش چشمگیری داشتند و ایستگاه‌های راه آهن...

ادامه مطلب