اندیشه سیاسی در اسلام

سیره‌ی سیاسی امام رضا (ع) در قبال مأمون

سیره‌ی سیاسی امام رضا (ع) در قبال مأمون

  نویسنده: ابراهیم برزگر (۱)   چکیده: این نوشتار می‌کوشد تا با تمرکز بر موضع‌گیری‌های سیاسی امام رضا (علیه السلام)، معطوف به رقیب و دشمن سیاسی ایشان یعنی مأمون، به استنباط‌های نظری بپردازد و از خلال این بررسی به پرسش‌های سیاست در دنیای معاصر پاسخ دهد. سیاست امام رضا (علیه السلام) در دو وجه «سیاست معطوف به مأمون» و «سیاست معطوف به امام (علیه السلام)» قابل تعقیب است. رفتار سیاسی در خلأ رخ نمی‌دهد، بلکه در یک م...

ادامه مطلب

توسعه‌ی سیاسی در جهان عرب

توسعه‌ی سیاسی در جهان عرب

  نویسنده: عبدالقادر سواری   در دیدگاه لیبرالیستی، هدف از توسعه‌ی سیاسی، افزایش تخصص در نهادهای سیاسی است که از طریق ایجاد نظام‌های کثرت‌گرا- که مشارکت در رقابت سیاسی را محقق ساخته است- ایجاد می‌شود. به رغم اختلاف دو دیدگاه لیبرالیستی و سوسیالیستی در مورد توسعه‌ی سیاسی، هر دو مکتب در پی آزادی و کم کردن بار دولت به نفع جامعه و نیز ایجاد تعادل میان گروه‌های جامعه‌اند، هرچند در دیدگاه سوسیالیستی توسعه‌ی سیاسی، بر مالکیت دولتی و...

ادامه مطلب

توسعه‌ِ سیاسی در کشورهای اسلامی غیرعرب زبان

توسعه‌ِ سیاسی در کشورهای اسلامی غیرعرب زبان

  نویسنده: مقصود رنجبر   الف) ایران در ایران توسعه‌ی سیاسی با موانع سیاسی- اجتماعی متعددی روبرو بوده است و درک فرآیند توسعه‌ی سیاسی بدون توجه به این موضوع امکان‌پذیر نیست. تمرکز قدرت در دست حکومت یکی از موانع توسعه‌ی سیاسی به شمار آمده است. برخلاف دیگر کشورهای اسلامی، در ایران اراده‌ی معطوف به مردم‌سالاری در قالب جنبش‌های سیاسی، بسیار قوی بوده است، هدف این جنبش‌ها تحقق مردم‌سالاری و کاستن از قدرت دولت...

ادامه مطلب

اندیشمندانِ جهان اسلام و توسعه

اندیشمندانِ جهان اسلام و توسعه

  نویسنده: جمعی از نویسندگان *   زیرعنوان:: آراء و دیدگاه‌ها در جهان اسلام در کشورهای اسلامی، در پی آشنایی با وضع جدید غرب، تلاش جدی برای اقتباس و الگوبرداری از نهادهای مهم جدید و مؤثر بر جریان توسعه، از جمله مدرسه و دانشگاه، هم در صورت و هم در محتوا آغاز شد. به همین سبب، غالباً در بخش‌های گوناگون علمی، دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی و ادارات و سازمان‌های برنامه‌ریزی، از همان الگوها و رهیافت‌ها و آموزه‌ها ...

ادامه مطلب

چپ گرایی در آفریقای مسلمان

چپ گرایی در آفریقای مسلمان

  نویسنده: محمدرضا شکیبا   چپ در آفریقا به تدریج و پس از جنگ جهانی دوم در پرتو مبارزه با استعمار رایج شد. در این زمان برخی از نخبگان و روشنفکران افریقایی در جستجوی باور و اندیشه‌ای بودند که بتوانند بر مبنای آن اختلافات داخلی را کاهش دهند و مردم را علیه استعمار بسیج کنند؛ از این رو، اندیشه‌ی چپ به عنوان ایدئولوژی مبارزه با استعمار در میان افریقاییان مقیم اروپا گسترش یافت و آنان، پس از بازگشت به وطن، به تبلیغ آن پرد...

ادامه مطلب

چپ گرایی در جنوب شرق آسیا

چپ گرایی در جنوب شرق آسیا

  نویسنده: احمد تقی زاده   ورود و گسترش افکار و جنبش‌های چپ گرا در جنوب شرق آسیا، تحت عوامل متعدد درونی و بیرونی شکل گرفت. مهاجران چینی، به ویژه در مراکز شهری این منطقه، در اقتصاد و آموزش کشورهای جنوب شرق آسیا و انتقال تفکرات و حوادث داخلی چین به این مناطق، نقش عمده‌ای ایفا می‌کردند. همچنین گسترش افکار و آرای سوسیالیستی و مارکسیستی در اروپا، پس از جنگ جهانی اول مستعمره‌های آن‌ها در جنوب شرق آسیا را نیز تحت تأثیر قر...

ادامه مطلب

چپ گرایی در شبه قاره هند

چپ گرایی در شبه قاره هند

  نویسنده: انیس شیخ مترجم: احمد تقی زاده   شکل گیری احزاب و گروه‌های ملهم از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه در منطقه‌ی شبه قاره، به جنبش خلافت و جنبش هجرت برمی گردد که در آن گروهی از مسلمانان از مناطق شمالی هند به افغانستان و سپس به آسیای مرکزی و تاشکند رفتند و پیوندهایی را با حکومت شوروی برقرار ساختند. در ۱۳۳۸/ ۱۹۲۰، حزب کمونیست هند (۱)‌در تاشکند، زیر نظر یکی از فعالان مارکسیست به نام مانابندرا نات روی (۲)، بنیان گذاشته شد....

ادامه مطلب

چپ گرایی در افغانستان

چپ گرایی در افغانستان

  نویسنده: فاروق انصاری   نخستین گروه‌های سیاسی چپ گرا در دهه‌ی ۱۳۴۰ش/ ۱۹۶۰، در دوران نخست وزیری سردار محمدداوود (۱۳۳۲-۱۳۴۲ش/ ۱۹۵۳-۱۹۶۳)، وارد فعالیت‌های اجتماعی- سیاسی شدند و در همان زمان، تلاش برای پایه گذاری احزاب با گرایش‌های مارکسیستی- لنینیستی افزایش یافت. (۱) آزادی‌های سیاسی پیش از این دهه و در دوره‌ی نخست وزیری شاه محمود خان (۱۳۲۵-۱۳۳۲ش/ ۱۹۴۶-۱۹۵۳) ملقب به پدر دموکراسی در افغانستان، شرایط را برای گسترش تفک...

ادامه مطلب

چپ گرایی در تاتارستان

چپ گرایی در تاتارستان

  نویسنده: رحیم رئیس‌نیا   نخستین سازمان سیاسی چپ، که در قازان (مرکز تاتارستان) تأسیس یافت، با گرد آمدن گروهی از وابستگان روسی تبار حزب سوسیال دموکرات کارگری روسیه (۱) مقیم آن شهر شکل گرفت. این گروه برای تبلیغ مارکسیسم در بین تاتارها مطالبی را به زبان تاتاری منتشر می‌کرد. در ۱۳۲۱/ ۱۹۰۳، تاتاری به نام حسین یاماشف (۲) (۳) به این گروه پیوست. در ۱۳۲۵/ ۱۹۰۷، یاماشف در اورنبورگ یک گروه مارکسیستی تشکیل داد که چند روشنفکر ت...

ادامه مطلب

چپ گرایی در قفقاز

چپ گرایی در قفقاز

  نویسنده: رحیم رئیس نیا   کانون شکل گیری جنبش چپ در اواخر قرن سیزدهم/ نوزدهم در قفقاز، شهر باکو (۱)‌بود این شهر به سبب استخراج و تولید روزافزون نفت، از اواخر دهه‌ی ۱۲۸۰/ اوایل دهه‌ی ۱۸۷۰، توسعه‌ی بسیار یافته و به مرکز صنعتی درجه اول روسیه بدل شده بود. ساکنان باکو از چهارگوشه‌ی جهان در آنجا گرد آمده بودند و در آن میان مسلمانان، مسیحیان روس و ارمنی‌ها، به ترتیب، اکثریت را داشتند. اکثر مسلمانان هم، گذشته از اهال...

ادامه مطلب

چپ گرایی در آسیای مرکزی

چپ گرایی در آسیای مرکزی

  نویسنده: مسعود عرفانیان   در اوایل سده‌ی چهاردهم/ بیستم نفوذ اندیشه‌های چپ در آسیای مرکزی آغاز شد. وجود تعدادی از فعالان سوسیال دموکرات در میان تبعیدیان سیاسی که به آسیای مرکزی فرستاده می‌شدند، در اشاعه و گسترش اندیشه‌های سوسیال دموکرات تأثیر داشت. (۱) آنان از بدو ورود با طبقه‌ی کارگر، به ویژه کارگران راه آهن، در تماس بودند. (۲) این کارگران در فعالیت‌های انقلابی در آسیای مرکزی نقش چشمگیری داشتند و ایستگاه‌های راه آهن...

ادامه مطلب

چپ گرایی در ترکیه

چپ گرایی در ترکیه

  نویسنده: رحیم رئیس نیا   هم زمان با انعکاس اخبار انقلاب‌های اروپا در اواخر سده‌ی سیزدهم/ نیمه‌ی دوم سده‌ی نوزدهم، بحث درباره‌ی جریان‌های چپ و سوسیالیسم، به طور محدود، در مطبوعات عثمانی مطرح می‌گردید. (۱) حوادث کمون پاریس در ۱۲۸۸/ ۱۸۷۱، در مطبوعات عثمانی انعکاس وسیعی یافت و حتی برخی به جانب داری از کمون و برخی به مخالفت با آن برخاستند، چنان که روزنامه‌ی نو عثمانی عبرت (۲)، درباره‌ی کمون پاریس و طرفداری برخی ا...

ادامه مطلب

چپ گرایی در جهان عرب

چپ گرایی در جهان عرب

  نویسنده: عبدالقادر سواری   آشنایی جهان عرب با سوسیالیسم، هم زمان با حمله‌ی فرانسویان به مصر و آگاهی عرب‌ها از مباحث و مسائل جدید جهان غرب صورت گرفت، (۱) حتی برخی آموزه‌های رفاعه رافع طهطاوی در سده‌ی سیزدهم/ نوزدهم نیز صبغه‌ای از چپ گرایی سوسیالیستی داشت. (۲) اصطلاح سوسیالیسم در نیمه‌ی اول قرن چهاردهم/بیستم وارد ادبیات سیاسی جهان عرب شد و این امر با تأسیس احزاب کمونیست در جهان عرب شکل گرفت که نخستین آنها حزب ک...

ادامه مطلب

چپ و چپ گرایی در ایران

چپ و چپ گرایی در ایران

  نویسنده: علی رجب‌لو   ظاهراً نخستین آشنایی ایرانیان با افکار سوسیالیستی، به صورت مکتوب، از طریق مقاله‌ای در روزنامه‌ی اختر چاپ استانبول (اسفند ۱۲۵۸) بود که روزنامه‌ی ایران نیز آن را تجدید چاپ کرد. نشر این افکار بعدها با چاپ مقاله‌هایی درباره‌ی سوسیالیسم در روزنامه‌ی ایران نو، که ترجمان (ارگان) حزب دموکرات ایران بود، ادامه یافت. (۱) زمینه‌ی فکری و سیاسی چپ در ایران اوایل قرن چهاردهم (سال‌های بعد از ۱۲۶۰ شمسی)، ابتدا به صورت هست...

ادامه مطلب

ظهور و سقوط دولت‌ها

ظهور و سقوط دولت‌ها

  نویسنده: فؤاد بعلی برگردان: دکتر غلامرضا جمشیدیها    نگاهی به اندیشه‌ی سیاسی ابن‌خلدون دولت “هدف طبیعی” عصبیت است، به عقیده‌ی ابن‌خلدون، اهمیت و قدرت عصبیت ممکن است از روابط خونی مستقیم و نزدیک ناشی شود. با وجود این، دولت چیزی بیش از ارتباط خونی و نیز رهبری صرف است؛ دولت، “غلبه و قدرت برای حکمرانی با زور معنی می‌دهد.” (۱) ابن‌خلدون بر این عقیده تأکید کرده است زمانی که عصبیتی غل...

ادامه مطلب

همبستگی اجتماعی

همبستگی اجتماعی

  نویسنده: فؤاد بعلی برگردان: دکتر غلامرضا جمشیدیها    نگاهی به آموزه‌ی عصبیت ابن‌خلدون عصبیت (۱) (روح جماعت یا همبستگی اجتمای (۲)) به عنوان یکی از مهمترین مفاهیم در نوشته‌های ابن‌خلدون، در این فصل به عنوان هسته‌ی نظریه دوری ابن‌خلدون درباره‌ی تاریخ انسان مورد ملاحظه قرار می‌گیرد. ویژگیهای عمده‌ی عصبیت و نقش آن در به وجود آوردن دولت جدید، ارائه و در فصل بعدی نیز تبیین مفصلی از حرکت دوری مطرح خواهد شد. ...

ادامه مطلب

خواجه نصیر طوسی و فهم «اغراضِ» «حکمت عملی» یونانی

خواجه نصیر طوسی و فهم «اغراضِ» «حکمت عملی» یونانی

نویسنده: سید جواد طباطبایی در تاریخ اندیشه‌ی سیاسی، در ایران دوره‌ی اسلامی، رساله‌ی اخلاق ناصری خواجه نصیر طوسی، از زمان انتشار آن، پیوسته، از جایگاهی ارجمند برخوردار بوده است. اگر چه عمده‌ی مطالب این رساله از ابتکارات خواجه نیست و او بیشتر مطالب بخش‌های سه گانه‌ی آن را به نقل از نویسندگان پیشین ترجمه و نقل کرده است، اما، به هر حال، فرآورده‌ی نهایی، به گونه‌ای که امروز در...

ادامه مطلب

مصر؛ تقابل اسلام حکومتی، پوپولیستی و افراطی (۲)

مصر؛ تقابل اسلام حکومتی، پوپولیستی و افراطی (۲)

نویسنده: جان اسپوزیتو/ جان وال مترجم: شجاع احمدوند نبرد مبارک با افراط گری گروه های رادیکال و مسلحی که در آغاز عصر مبارک خاموش بودند در اواخر دهه ی ۱۹۸۰ و دهه ی ۱۹۹۰ رژیم را با شدت و حدت مورد حمله قرار دادند. سازمان های اسلامی دانشجویی بار دیگر بر اتحادیه های دانشجویی دانشگاه تسلط یافتند. آن ها در اسیوط، مینیا، قاهره و اسکندریه به دنبال انقلاب اسلامی بودند: اجرای قوانین اسلامی، اصلاحات آموزشی، جدایی دختر و پسر در کل...

ادامه مطلب

دموکراسی، تکثرگرایی، اسلام و نظم نوین جهانی در دیدگاه ماهاتیر محمد

دموکراسی، تکثرگرایی، اسلام و نظم نوین جهانی در دیدگاه ماهاتیر محمد

نویسنده: جان اسپوزیتو/ جان وال مترجم: شجاع احمدوند مالزی در سراشیبیِ ثبات، قدرت و توسعه (۲) در اواخر دهه ی ۱۹۸۰ و اوایل دهه ی ۱۹۹۰ قدرت سیاسی چنان در دستان ماهاتیر نخست وزیر متمرکز شد که شاید بعضی آن را به اقتدارگرایی تعبیر کنند. پروژه ی اصلی او ارائه ی تصویری قدرت مند از خود در مقام رهبری منطقه ای و بین المللی اسلامی، به خصوص در برابر غرب؛ و توسعه ی اقتصادی به رهبری انور ابراهیم وزیر دارایی بود که موجب بهبود رکود و...

ادامه مطلب

مصر؛ تقابل اسلام حکومتی، پوپولیستی و افراطی (۱)

مصر؛ تقابل اسلام حکومتی، پوپولیستی و افراطی (۱)

نویسنده: جان اسپوزیتو/ جان وال مترجم: شجاع احمدوند مصر در اغلب زمینه های توسعه ی سیاسی، اجتماعی، فکری و دینی در جهان عرب و در سطحی وسیع تر در جهان اسلام پیشگام بوده است. بیش از دو دهه است که حاکمان این کشور دست به گریبان با نوعی احیاگری اسلامی هستند که دولت و نخبگان حاکم را به طور جدی به مبارزه طلبیده است. (۱) احیاگری اسلامی معاصر (بنیادگرایی اسلامی) به لحاظ منشأ و تجلیات ریشه های بسیار قوی – در حقیقت، ریشه ...

ادامه مطلب