اصطلاح شناسی فلسفی

میزگرد فلسفه شناسی(۱)/ چیستی فلسفه/ با حضور حضرت آیتالله استاد مصباح یزدی و دکتر محمد لگن‌هاوزن

میزگرد فلسفه شناسی(۱)/ چیستی فلسفه/ با حضور حضرت آیتالله استاد مصباح یزدی و دکتر محمد لگن‌هاوزن

معرفت فلسفی: لطفا بفرمایید تعریف فلسفه از نظر شما چیست و چه تفاوتی با دیگر شاخه های معرفت دارد؟ آیا تفاوت آنها در موضوع است یا در روش و یا در هر دو؟ استاد مصباح: واژه فلسفه امروزه کاربردهایی بسیار متفاوت دارد و معنایی واحد، که همه پذیرفته باشند، دست‌‌کم، بنده برایش نمی‌‌شناسم. فلسفه یک معنای عرفی متداول و غیر اصطلاحی دارد که عبارت است از: بحث درباره چرایی یک مطلب یا چرایی یک گزاره. مثلا می‌‌گویند: فلسفه این قانون چیست؟ یا فلسفه این حکم ...

ادامه مطلب

هویت

هویت

  نویسنده: کن پلامر برگرداننده: حسن چاوشیان ویراستار: محمد منصور هاشمی    Identity این اصطلاح که مشتق از ریشه‎ی لاتین idem متضمن همسانی و تداوم و استمرار است، تاریخ فلسفی دور و درازی دارد که به بررسی ثبات و دوام در دل تغییر و وحدت در دل کثرت مربوط می‌شود، ولی در دوره‎ی مدرن اصطلاح هویت با ظهور فردگرایی رابطه‎ی تنگاتنگی دارد و تصور می‎رود که تحلیل این مفهوم با نوشته‎های جان لاک و دیوید هیوم آغاز شده ...

ادامه مطلب

هستی‌شناسی

هستی‌شناسی

  نویسنده: روی باسکار برگرداننده: حسن چاوشیان ویراستار: محمد منصور هاشمی    Ontology برای این اصطلاح دو معنا می‎توان تشخیص داد: (۱) شاخه‌ای از فلسفه که با ماهیت هستی یا وجود، به خودی خود، و مستقل از هر چیز موجود معینی، سر و کار دارد (هستی‌شناسی فلسفی)؛ (۲) هستارها یا اموری که در بعضی از نظریه‎های علمی خاص آن‎ها را می‎پذیرند یا پیش فرض می‎گیرند (هستی شناسی علمی). معنای (۲) نسبتاً فارغ از مسئله و م...

ادامه مطلب

نسبی‌گرایی

نسبی‌گرایی

  نویسنده: مارتین هالیس برگرداننده: حسن چاوشیان ویراستار: محمد منصور هاشمی    Relativism اگر عقیده‌ی حقیقی را عقیده‌ای تعریف کنیم که با واقعیت مستقلی تطبیق می‌کند، نسبی‌گرایی منکر این است که عقاید می‌توانند به این معنا حقیقی باشند، یا حقیقی بودن آن‎ها معلوم شود. پاسکال در شرحی که درباره‌ی تنوع عقاید اخلاقی می‎دهد خاطرنشان می‌کند که «چیزی که این سوی کوه‎های پیرنه حقیقت است، در آن سوی کوه خطا و باطل است...

ادامه مطلب

واقع‌گرایی

واقع‌گرایی

  نویسنده: روی باسکار برگرداننده: حسن چاوشیان ویراستار: محمد منصور هاشمی    Realism به طورکلی «واقع‌گرایی» در فلسفه عبارت است از اعلام وجود بعضی هستارهای مناقشه برانگیز (مثل کلی‌ها، اشیاء مادی، قوانین علّی؛ گزاره‌ها، اعداد، احتمالات؛ ساختار اجتماعی، واقعیات اخلاقی). اما سه نوع واقع‌گرایی که به لحاظ تاریخی بالاترین اهمیت را داشته‎اند عبارت‎اند از: ۱٫ واقع‌گرایی حملی مدعی وجود کلی‎های مستقل از...

ادامه مطلب

ناخودآگاه

ناخودآگاه

  نویسنده: ارنست گلنر برگرداننده: حسن چاوشیان ویراستار: محمد منصور هاشمی    Unconscious مفهوم ناخودآگاه تاریخ دور و درازی دارد که نام‎های متفکرانی همچون لایب نیتس، آرتور شوپنهاور، فریدریش نیچه و کارل فُن هارتمان را شامل می‎شود. اما در واقع با آثار زیگموند فروید (۱۹۳۹-۱۸۵۶) بود که این مفهوم رواج پیدا می‎کرد. فروید را عموماً، اگرنه به عنوان یگانه کاشف این فکر، به عنوان کسی ستایش می‌کنند که مفهوم ناخودآگا...

ادامه مطلب

ماهیت انسان

ماهیت انسان

  نویسنده: کریستوفر جِی. بری برگرداننده: حسن چاوشیان ویراستار: محمد منصور هاشمی    Human Nature تعریف‎های متعارض فراوانی از این مفهوم وجود دارد. هر یک از این تعریف‌ها نه فقط مبتنی بر موضع خاصی است بلکه مدعی مزیت منحصر به فردی برای دیدگاه خود است که همه‎ی تعریف‎های دیگر را بی اثر می‎سازد. این تعارض اتفاقی نیست چون داشتن تعریفی از ماهیت انسان مؤلفه‎ی ضروری و اجتناب‌ناپذیر تفکر اجتماعی است. مهم‌ترین دستاو...

ادامه مطلب

ماده‌گرایی

ماده‌گرایی

  نویسنده: روی باسکار برگرداننده: حسن چاوشیان ویراستار: محمد منصور هاشمی    Materialism ماده گرایی، در کلی‎ترین معنا، مدعی است که هرآنچه وجود دارد فقط ماده است، یا دست کم وابسته به ماده است (در معنای عام‌تر، ماده گرایی مدعی است که همه‌ی واقعیت ماهیتاً مادی است؛ و در معنای خاص‎تر این که واقعیت انسان مادی است). در سنت مارکسیستی، ماده‌گرایی معمولاً ملایم‎تر و غیرتقلیلی است. ماده‌گرایی را می‎توان نوعی ...

ادامه مطلب

ماده‌‌گرایی دیالکتیکی

ماده‌‌گرایی دیالکتیکی

  نویسنده: ایرولون برگرداننده: حسن چاوشیان ویراستار: محمد منصور هاشمی    Dialectical Materialism این اصطلاح که نخستین بار پلخانف و لنین در شرایط مبارزه‎ی انقلابی روسیه ابداع کردند و به معنای فلسفه‎ی مارکسیستی بود، علاوه بر آن برای مشخص ساختن بخش‎هایی از فلسفه‎ی مارکسیستی به کار می‎رود که ناظر به هستی شناسی، مابعدالطبیعه و نظریه‎ی شناخت است و شامل «ماده‌‌گرایی تاریخی» (فلسفه‎ی اجتماعی)، زیبایی شناس...

ادامه مطلب

گفتمان

گفتمان

  نویسنده: اولریک ماینهوف برگرداننده: حسن چاوشیان ویراستار: محمد منصور هاشمی    Discourse این مفهوم اکثر اوقات با زبان «در حالت کاربرد» مترادف دانسته می‌شود، یعنی متوجه متن / متونی است که واقعاً در وضعیت‎های ارتباطی واقعی و اصیل وجود دارد. از این رو، گفتمان در چندین رشته و زیررشته‎های گوناگون زبان شناسی، نقش دارد: در زبان شناسی متنی، به مثابه روش توصیف نحوه‎ی اتصال گزاره‎ها به یکدیگر برای تشکیل ...

ادامه مطلب

ریشه‌‌ی لغت‌های اخلاقی در لغت‌های هستی‌شناسانه

ریشه‌‌ی لغت‌های اخلاقی در لغت‌های هستی‌شناسانه

  نویسنده: مهدی حائری یزدی    افعال حق تعالی لغت‌های اخلاقی از لغت‌های ناظر به هستی سرچشمه می‌گیرد. همان‌گونه که حکمت اسلامی مدعی است، هستی‌ها به دو گونه‌ی متفاوت بخش می‌شود: هستی‌های نامقدور، که مربوط به حکمت نظری است، و هستی‌های مقدور، که از آنِ حکمت عملی است. به زبان معرفت‌شناختی علم ما نسبت به حقایق هستی بر دو گونه است: علوم انفعالی و علوم فعلی. علوم انفعالی بر عهده‌ی عقل نظری است و علوم فعلی در قل...

ادامه مطلب

کثرت‌گرایی

کثرت‌گرایی

  نویسنده: پل کوئنتین هرست برگرداننده: حسن چاوشیان ویراستار: محمد منصور هاشمی    Pluralism این واژه بیانگر سه مجموعه‎ی کاملاً متفاوت از اندیشه‎ها در علوم اجتماعی است. یکی از آن‎ها را می‎توانیم به اختصار معرفی کنیم: کثرت‌گرایی در معنای نخست به الگوی نهادی جامعه‌ی پیشاصنعتی غیرغربی در حکومت‌های استعماری یا پسااستعماری مربوط می‌شود. جامعه‌ی متکثر مفهومی است که جی. اس. فرینوال (Furnivall, 1948) معرفی کرد و...

ادامه مطلب

واژه‌نامه‌ی هندوییسم

واژه‌نامه‌ی هندوییسم

نویسنده: سروپالی راداکریشنان مترجم: صادق رضازاده شفق Abhaya (ابهایا) بی‌بیم- مصون- مأمون (جزء اول یعنی (ا) حرف نفی، جزء دوم یعنی (بهایا) به معنی بیم) Advaita (ادویته) ا=حرف نفی دویته= دوئی ادویته بر ضد دویی= ضد ثنویت Ahidahaka (آهی دها که) آهی= در سنسکریت به معنی مار آهی دها که= اژی‌دها که=اژدها Ahimsa (اهیمسا) عدم تجاوز-بی‌زیانی (ا)=حرف ...

ادامه مطلب

فلسفه

فلسفه

نویسنده: پیتر تی. منیکاس برگرداننده: حسن چاوشیان ویراستار: محمدمنصور هاشمی Philosophy در قرن نوزدهم، برای تفکر فلسفی سال‌های پایان قرن غیرممکن بود که از پیامدهای رشد و توسعه‌ی علم مدرن برکنار بماند. واکنش نیچه، نوکانتی‌ها، طبیعت‌گرایان تکاملی، مارکسیست‌ها، پراگماتیست‌ها و ایده‌باوران، با موفقیت متفاوت و ناهمگونی همراه بود. از همه ناموفق‌تر، ایده‌باوران بودند ک...

ادامه مطلب

دین و قداست بخشی به طبیعت

دین و قداست بخشی به طبیعت

نویسنده: سیدحسین نصر مترجم: دکتر انشاءالله رحمتی در عوالم مختلف و در طی بسیاری از قرون سیر کردیم تا اینکه توانستیم، تأییدی بر ماهیت قدسی طبیعت که اینک مغفول مانده و نیازمند احیا است، ارائه کنیم. طبیعت باید قداست خویش را به همت انسان باز یابد، انسان که قدرت اعطای کیفیت قداست به هیچ چیز ندارد، مگر از راه این که به خاطر بیاورد که طبیعت به عنوان تماشاخانه‌ی خلاقیت و حضور الهی عبارت از چیست. طبیعت از قبل به واسطه&z...

ادامه مطلب

بازیابی انسان سنّتی

بازیابی انسان سنّتی

نویسنده: سیدحسین نصر مترجم: دکتر انشاءالله رحمتی انسانی که از انسان گرایی دوران رنسانس با شورش علیه آسمان سربرآورد، فرشتگان را از عالم حذف کرد و وظیفه‌ی خداوند را تا حد سازنده‌ی ساعت کیهانی تنزل داد، توانست بهار تپه‌های توسکانی را به ماده‌ی در حال حرکت تبدیل کند و قهرمانِ تمدنی شود که خود ساخته بود؛ این انسان در نتیجه‌ی عقل و اراده‌اش مستقل بود و بر اراده‌ی جماعت‌های بشری دیگر و بر ...

ادامه مطلب

بدن در جهان کهن

بدن در جهان کهن

نویسنده: سیدحسین نصر مترجم: دکتر انشاءالله رحمتی اهمیت بدن بشری به عنوان اَلْمثنای کیهان- در پیوند مستقیم همیشگی با عالم طبیعت و دارنده‌ی حکمت خاص خود مستقل از قوه‌ی نطق (۱) بشری- یکی از ویژگی‌های آشکار حیات پیروان ادیان ابتدایی است. نقاشی‌های بدن که در میان مردم مائوری، بومیان استرالیا، بومیان آفریقا، بومیان امریکا و دیگران دیده می‌شود، ارتباطی مستقیم با آگاهی به اهمیت کیهانی بدن فیزیکی دارند. ...

ادامه مطلب

طبیعت در دین‌های ابراهیمی

طبیعت در دین‌های ابراهیمی

نویسنده: سیدحسین نصر مترجم: دکتر انشاءالله رحمتی ادیان ابراهیمی یکتاپرست- یعنی یهودیّت، مسیحیت و اسلام- به عالم معنوی واحدی تعلق دارند و به خدای واحد معتقدند؛ خدای واحدی که در عین متعالی بودن، فقط عالم را نیافریده است، بلکه بر طبق نظمی که نه تنها از اراده بلکه از حکمت او نیز صادر می‌شود، بر عالم سیطره دارد. و با این حال، تصور نظم طبیعت در این سه دین یکسان نیست. میان این سه دین نه فقط تفاوت‌های مهم، بلکه...

ادامه مطلب

طبیعت در دین‌های کهن

طبیعت در دین‌های کهن

نویسنده: سیدحسین نصر مترجم: دکتر انشاءالله رحمتی ادیان ابتدایی یا بومی چند صد میلیون پیرو ادیان ابتدایی، که شاخه‌های ادیان باستانی و ازلی بشریت‌اند، در امریکا، آفریقا، جزایر پلونزی، استرالیا، هندوستان، زلاندنو، و دیگر جاها زندگی می‌کنند؛ این جماعات حتی پس از کشتار آن‌ها در قرن‌های اخیر، مخصوصاً در نتیجه‌ی استعمار اروپایی، در بخش اعظم جهان به حیات خویش ادامه می‌دهند. ادیان ابتدای...

ادامه مطلب

طبیعت در دین‌های هندو اروپایی

طبیعت در دین‌های هندو اروپایی

نویسنده: سیدحسین نصر مترجم: دکتر انشاءالله رحمتی مردمانی که سرزمین‌هایی با فاصله‌ی هندوستان و اروپای شمالی را اشغال کردند، بر کشورهایی دور از هم، با فاصله‌ی ایران و ایرلند نام خویش را نهادند و معمولاً به نام آریایی‌ها شناخته شده‌اند- نه فقط دارای قرابت‌های زبانی بسیار بودند، بلکه علاوه بر این در طی قرون پیرو ادیانی بودند که به خانواده‌ی واحدی تعلق دارند و شباهت‌های خانوادگی میان آن...

ادامه مطلب

نظم طبیعت در عوالم دینی مختلف

نظم طبیعت در عوالم دینی مختلف

نویسنده: سیدحسین نصر مترجم: دکتر انشاءالله رحمتی در پرتو این تحلیل، تفاوت در جایگاه نظم طبیعت هم به معنای قلمرو طبیعی و هم به معنای نظم حاکم بر آن قلمرو در ادیان مختلف را، بهتر می‌توان فهمید. البته، همه‌ی ادیان ضرورتاً باید قلمروی طبیعی نیز داشته باشند و اهمیت آن را در تعالیم و آداب و اعمال خویش نشان دهند. ولی معنای دینی نظم طبیعت، نقش معنوی آن در حیات بشر و وظیفه‌ی نجات بخشانه‌اش به هیچ وجه در همه&z...

ادامه مطلب