فلسفه اسلامی

شواهدی از عرفان ابن سینا

شواهدی از عرفان ابن سینا

  نویسنده: مسن جهانگیری   کسانی که برای ابن سینا نوعی عرفان قایل شده‌اند اغلب به رساله العشق، سه داستان تمثیل حیّ بن یقظان، رساله الطیر و سلامان و ابسال، قصیده‌ی عینیّه و سه نمط آخرالاشارات و التنبیهات، و احیاناً برخی از اشعار فارسی که به وی منسوب است استناد جسته‌اند. از آنجا که مندرجات داستان‌های تمثیلی اَحیاناً در آثار نوافلاطونیان، اسماعیلیّه و اخوان الصفاء نیز مشاهده می‌شود و اختصاص به عرفان و تصوّف ندار...

ادامه مطلب

آیا ابن سینا عارف بود؟

آیا ابن سینا عارف بود؟

  نویسنده: مسن جهانگیری   عصر ابن سینا دوران رواج تصوّف در جهان اسلام بود. فرقه‌ی معتزله که مسلمانان عقل‌گرا و به اصطلاح روشن فکر بودند و جماعتی از آنها کرامات اولیاء را انکار می‌کردند(۱) تضعیف شده بودند. کلام اشعری و ماتُریدی که با کرامات و اعمال خوارق عادات سازگاری داشت رواج یافته بود و صوفیان نامداری که از مشایخ طریقت به شمار می‌آیند در این عصر زندگی می‌کردند که ذیلاً از برخی نام خواهیم برد. و چنان که گفته خ...

ادامه مطلب

چه کسانی به ابن سینا خرده گرفتند؟

چه کسانی به ابن سینا خرده گرفتند؟

  نویسنده: مسن جهانگیری   از گروه عارفان و صوفیان، ابوسعید ابوالخیر، عارف وحدت شهودی، ابن سبعین،(۱) عبدالرّحمن جامی(۲) و از متأخّران شیخ بهایی(۳) عارفان وحدت وجودی را نام می‌بریم و برای نمونه از هر یک سخنانی نقل می‌کنیم، تا مگر نحوه‌ی انتقاد و جهات آن روشن گردد و داوری درست انجام پذیرد. امّا ابن سبعین، از همه‌ی فیلسوفان و مشتغّلان به فلسفه از ارسطو گرفته تا فارابی، ابن سینا، ابن رشد و حتی ابوحامد غزالی ...

ادامه مطلب

چکیده‌ی حکمت اشراق

چکیده‌ی حکمت اشراق

  نویسنده: مسن جهانگیری   مراتب حکمت و طبقات حکما شیخ برای حکمت درجاتی و برای حکیمان طبقاتی قایل شده است: طبقه‌ی اول: کسانی که در تألّه یعنی حکمت ذوقی فرورفته و به درجات کمال نایل آمده‌اند، اما به حکمت بحثی توجهی نکرده‌اند، امثال ابو یزید بسطامی، ابوالحسن خرقانی، حسین بن منصور حلاج و سایر مشایخ تصوّف. طبقه‌ی دوم: کسانی که در حکمت بحثی فرو رفته و به درجه‌ی کمال رسیده‌اند، امّا از حکمت ذوقی بی...

ادامه مطلب

انتقاد دانش پژوهان کهن به فلسفه‌ی ابن سینا

انتقاد دانش پژوهان کهن به فلسفه‌ی ابن سینا

  نویسنده: مسن جهانگیری   برخی کسانی که در شمار خرده گیران و منتقدان ابن سینا درآمده‌اند، اطلاق لفظ منتقد و معترض، به معنای متبادر لفظ، بر آنان روا نیست، چرا که آنان دانش پژوهان و أحیاناً دانشمندان و فرزانگان و عارفانی بودند که پس از مطالعه‌ی آثار ابن سینا یا به طور کلّی، پس از تفکرات علمی و تأملات فلسفی، با مشکلاتی و شبهاتی مواجه می‌شدند که در حلّ و رفع آنها خود را عاجز می‌دیدند و به ناچار دست سؤال به سوی د...

ادامه مطلب

از هستی چه نمی دانیم؟

از هستی چه نمی دانیم؟

نویسنده: محمّد علی مدرس مطلق هویّت عینی وجود، ناشناختنی است بل تستحیلُ صورهُ علمیّهُ فی النفسِ للهویّهِ العینیّهِ بلکه محال است صورت علمیّه/ برای هویّت عینیّه ی وجود، در نفس، بوجود آید. هنگامی که ما به درک ماهیّتی از ماهیّات موجوده نائل می شویم، صورتی از آن را نزد خود می یابیم که به اعتباری آن را ماهیّت مجرّده و به اعتبار دیگر آن را صورت علمیّه یا صورت ذهنیّه می نامند. حالا البتّه از این حیثی که می خواهیم آن را ملاحظه بکنیم، تفاوتی نمی کند ...

ادامه مطلب

تاریخ فلسفه از آغاز تا سهروردی به روایت شهرزوری

تاریخ فلسفه از آغاز تا سهروردی به روایت شهرزوری

  نویسنده: زهرا قزلباش   کتابشناسی: ترجمه‌ی نزهه الارواح و روضه الأفراح (تاریخ الحکما)، شمس الدین محمد بن محمود شهرزوری، ترجمه‌ی مقصود علی تبریزی، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و سرور مولایی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۵ش. *** نزههالأرواح بین سال‌های ۵۸۶ و ۶۱۱ هجری تألیف شده و عنوان کامل آن نزههالأرواح و روضهالأفراح فی تاریخ الحکماء و الفلاسفه می‌باشد. (۱) درباره‌ی زندگی و احوال نویسنده‌ی کتاب، م...

ادامه مطلب

خواجـه نصیـر ستاره درخشان تمدن ایرانی ـ اسلامی

خواجـه نصیـر ستاره درخشان تمدن ایرانی ـ اسلامی

در طی قرون و اعصار پیشین، دانشمندان و نوابغ بسیاری از سرزمین‌های مختلف برخاسته و توانسته‌اند فرهنگ و تمدن را با اندیشه و تفکر در هم آمیزند و یاد و نام خود را همیشه ایام زنده نگه دارند و بشریت را متوجه خود کنند. در این میان، قرن هفتم و سرزمین پارس اسلامی از ویژگی خاصی برخوردار است. زیرا در قرن هفتم ق حکیمان و شاعران توانمند و مشهور بسیاری در ایران پا به عرصه حیات گذاشتند و توانستند جاودانه بمانند. در همین قرن، نابغه‌ای که توانست علم وسیاست...

ادامه مطلب

زندگی علمی . سیاسی و فرهنگی فارابی

زندگی علمی . سیاسی و فرهنگی فارابی

على‌رغم آن که نوعى اجماع نظر وجود دارد که ابونصر فارابى مؤسس فلسفه اسلامى(۱) و بنیان‌گذار فلسفه سیاسى است و در عصر خویش «معلم مطلق» و در همه زمان‌ها او را «معلم ثانى» بعد از ارسطو لقب داده‌اند؛ اما آن چه عجیب مى‌نماید و محققان علاقه‌مند به اندیشه وى را متحیر کرده، این است که ایشان با وجود کثرت آثار و تألیفات، شرح حال زندگى و تحصیلات و مسافرت‌ها و نحله فکرى و روابط اجتماعىِ خویش را به تقریر در نیاورده است و اطلاعاتى از خود به جا نگذا...

ادامه مطلب

خواجه نصیرالدین توسی در میان مغولان

خواجه نصیرالدین توسی در میان مغولان

تردیدی در این که خواجه ـ به زور یا به خواست خود ـ با مغولان همراه بود نیست. آن زمان، بسیاری از چهره های برجسته ی ایرانی و مسلمان که در خراسان به مغول ملحق شده بودند، نظیر برادران جوینی ـ در کنار مغولان بودند. خواجه در طی سالهای پایانی عمر خود به کارهای علمی در این دولت اشتغال داشت و پس از او نیز دو فرزندش، کار پدر را ادامه دادند. (۱) در انجا باید نکاتی چند مورد توجه قرار گیرد: نکته اول این که خواجه نصیر یک شیعه امامی بود که از جمله ...

ادامه مطلب

مسلمان شدن ابن مقفّع

مسلمان شدن ابن مقفّع

ابن مقفع در ابتدا در کیش مانی بود و سالها با آزادی کامل با اسلام و قرآن به مبارزه پرداخته و شبهات و اشکالات زیادی در میان مردم منتشر ساخته بود. از همین روست که می‌گویند او باب بُرزویه طبیب را به قصد شک انداختن در دل مردم بر کتاب «کلیله و دمنه» افزود.[۱] «ابن مقفع» روزی در بغداد از کوچه‌ای می‌گذشت، ناگهان صدای کودکی او را به خود جلب کرد که با آواز زیبا و صدای دلنشین چنین قرآن می‌خواند: «أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً وَ الْجِبا...

ادامه مطلب

عرفان و حکمت اسلامى

عرفان و حکمت اسلامى

نویسنده: محمد تقى – مصباح یزدى‌ انسان هادرعرصه این جهان همانند توپ هاى رها شده در فضایند که انرژى هاى نهفته اى دردرون خودبراى پرواز به جهان لایتناهاى برین دارند، ولى جاذبه هاى لذایذ زمینى آنان را به حضیض جهان طبیعت مى کشاندوحرکتى سقوطى و انحطاط آور در ایشان پدید مى آورد و تمایلات نفسانى و تسویلات شیطانى تبلور یافته در تمدن وفرهنگ مادى برسرعت وشتابشان مى افزایند. در این میان، افرادوگروه هاى اندک شمارى هستندکه چشم دلشان بر روى ...

ادامه مطلب

اشراقیان هند از شطاری تا لاهوری

اشراقیان هند از شطاری تا لاهوری

نویسنده: محمد کریمی زنجانی الاصل از اشراقیان این دوره، عماد الدّین محمّد شطاری ( م ب ۱۰۳۹ ق/۱۶۳۰ م ) یادکردنی است که به واسطه ی گزارش عبدالحی حسنی لکهنوی می دانیم در بازنمود حکمت اشراقی رساله ای نگاشته بوده است با عنوان روح الارواح؛ (۱) که با دریغ باید گفت هنوز نسخه ای از آن یافت نشده است. البتّه، وجود نسخه ی کتابت کرده ی شطاری از شرح تلویحات این کمّونه در هند، جایگاه او در رواج حکمت اشراقی را برنمی نماید. (۲) در ه...

ادامه مطلب

سهروردی و فرهنگ ایران باستان

سهروردی و فرهنگ ایران باستان

سهروردی یکی از درخشانترین چهره‌های اندیشه و فرهنگ ایرانی است و حق او به رغم اهمیت فراوانی که از این لحاظ دارد چنان که شایسته است ادا نشده است. در تاریخ فرهنگ ما سهروردی از جهتی قرین و قرینه فردوسی است. همان‌طور که فردوسی زنده کننده زبان فارسی است و اگر فردوسی نبود هیچ معلوم نیست که وضع زبان فارسی امروز چگونه می‌بود و یا چنین زبانی وجود می‌داشت یا نه، چنان که در سرزمین مصر و آفریقای شمالی و شامات و فلسطین اتفاق افتاد. پیش از ورود اسلا...

ادامه مطلب

سهروردی و عالم خیال‌

سهروردی و عالم خیال‌

سهروردی در نظام هستی، علاوه بر عوالم عقول و نفوس و اجسام که مشائیان نیز به آنها قائل بودند، به عالم دیگری عقیده دارد که عالم مثال یا عالم خیال یا مثل (صور) معلقه نامیده می‌شود. (مشائیان به چنین عالمی، یعنی عالم خیال اعتقاد ندارند.) عالم خیال یا مثال، مرتبه‌ای از هستی است که از ماده مجرد است، ولی از آثار آن بر کنار نیست؛ یعنی مرتبه‌ای که میان محسوس و معقول یا مجرد و مادی است و به همین دلیل برخی خواص هر دو حوزه را داراست. در واقع شیخ ...

ادامه مطلب

شهاب الدین یحیی بن حبش بن امیرک سهروردی

شهاب الدین یحیی بن حبش بن امیرک سهروردی

شهاب الدین یحیی بن حبش بن امیرک سهروردی معروف به شیخ اشراق در سال ۵۴۶ هجری قمری، در دهکده سهرورد از توابع زنجان به دنیا آمد. از این دهکده مردان نامدار دیگری نیز در عالم اسلام برخاسته اند. تحصیلات مقدماتی را در مراغه، نزد “مجدالدین جیلی” به پایان رسانید. (مراغه همان شهری است که چند سال بعد هلاکو خان مغول در آن به اشاره خواجه نصیر الدین طوسی رصد خانه‌ای ساخت که شهرت جهانی پیدا کرد.) سهروردی پس از آن به اصفهان رفت که در آن...

ادامه مطلب

سهروردی و cogito ی دکارت

سهروردی و cogito ی دکارت

متن حاضر، صورت تقریر یافته سخنرانی دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی است که در دومین سمینار از سلسله سمینارهای گروه فلسفه و حکمت دانشگاه تربیت مدرس با موضوع «نوآوری های سهروردی در ادراک انسانی» ایراد شده است. این گزارش به همت خانم مریم وحدتی تهیه شده است. سخنران: غلامحسین ابراهیمی دینانی نو آوری در اینجا به معنای جدید کلمه نیست. نوآوری ها، کشفیات جدید علمی است که در عالم علم و تکنیک و صنعت صورت می گیرد. نوآوری در اینجا به معنای کشف قدیمی تر...

ادامه مطلب

زیارت شرق(۲)

زیارت شرق(۲)

ماحصل نقدی که سهروردی در مورد ابن سینا دارد، دلایلی که در این یادداشت‌های ناقص برای ناکامی طرح حکمت مشرقی ابن سینا می‌یابد، این است که ابن سینا سرچشمه مشرقی راستین فلسفه را نمی‌شناخته است. یقیناً این سخن بدان معناست که ابن سینا ردپای حکمای ایران باستان را نیافته – یا اگر هم یافته، اهمیت آن را تشخیص نداده است. ولی موضوع فقط موضوع تبار عقلی صرف نیست، بلکه در اینجا موضوع یک خاستگاه قدسی مطرح است. در حکمه الاشراق، خاستگاه حکمت مشر...

ادامه مطلب

سهروردی و نور محمدی

سهروردی و نور محمدی

نوشتار حاضر متن سخنرانی دکتر غلامحسین ابرهیمی دینانی با عنوان «سهروردی و نور محمدی» است که سه شنبه ۸ مرداد ۸۷ در شهر کتاب مرکزی ایراد گردید. سخنران: غلامحسین ابراهیمی دینانی نسیم صبح سعادت بدان نشان که تو دانی سفر به کوی فلان بر در آن زمان که تو دانی من این حروف نوشتم چنانکه غیر ندانست تو هم ز روی کرامت چنان بخوان که تو دانی یکی است ترکی و تازی درین میان حافظ حدیث عشق بیان کن بدان زبان که تو دانی به نظرم می آید هرآنچه قصد گفتنش را ...

ادامه مطلب

فلسفه ای از دل نور و ظلمت

فلسفه ای از دل نور و ظلمت

۱) فلسفه ابن سینا پس از مرگش توسط شاگردان وی چون بهمنیار و لوکری ادامه یافت. با این همه، این فلسفه مخالفانی جدی هم داشت که معروفترین آنها، فقیهان و اهل تصوف بودند. در این میان، در قرن چهارم دشمنی تازه به صف مخالفان پیوست و این رقیب، کلام اشعری بود. این کلام اولین بار توسط «ابوالحسن اشعری» پی ریزی شد و پس از آن توسط افرادی چون «ابوبکر باقلانی» در سده های چهارم و پنجم گسترش یافت. در قرن چهارم هجری، قدرت خلفای عباسی محدود بود و امیرا...

ادامه مطلب

زندگینامه خواجه نصیرالدین طوسی

زندگینامه خواجه نصیرالدین طوسی

محمد بن حسن جهرودی طوسی مشهور به خواجه نصیر الدین طوسی در تاریخ ۱۵ جمادی الاول سال ۵۹۸ هجری قمری در طوس ولادت یافته است. او به تحصیل دانش علاقه زیادی داشت و از دوران جوانی در علوم ریاضی و نجوم و حکمت سرآمد شد و از دانشمندان معروف زمان خود گردید. طوسی یکی از سرشناس ترین و با نفوذترین چهره های تاریخ اسلامی است. علوم دینی و علوم عملی را زیر نظر پدرش و منطق و حکمت را نزد خالویش بابا افضل ایوبی کاشانی آموخت. تحصیلاتش را در نیشابور به اتما...

ادامه مطلب