حکمت متعالیه

مساله شر در الهیات پویشی و حکمت متعالیه

مساله شر در الهیات پویشی و حکمت متعالیه

  حسن احمدی زاده (۱)   ۱-مقدمه: بیشتر مباحثی که در اندیشه های فلسفی و کلامی غرب، درباره مساله شر مطرح گردیده اند، به جنبه ی نظری آن، آنگونه که در ساختار کتاب مقدس بیان شده، توجه داشته اند. این مباحث غالبا با اشاره به منطقی بودن این مساله، ناسازگار قدرت و علم مطلق خدا و رحمت واسعه او را با وجود انواع مختلف شر در عالم، چالشی جدی پیش روی مومنان دانسته اند. الهیات پویشی به عنوان جنبشی نوین در مباحث کلامی- فلسفی...

ادامه مطلب

تبیین مساله شر در تفکر استاد جوادی آملی

تبیین مساله شر در تفکر استاد جوادی آملی

  فاطمه احمدی (۱)   مقدمه: استاد جوادی آملی، با نگاه مبتنی بر عق و وی به تبیین ماهیت شر و حل آن پرداخته اند. ایشان پس از تبیین مساله شر دو راهکار عدمی بودن شر و احسن بودن نظام خلقت را ارائه می دهند. در راهکار عدمی بودن شر، خیر مساوی و مساوق وجود بوده و به همین نسبت صدور شر از مصدر خیر و وجود محال است. عدمی بودن شرور که توسط حکمای بسیاری از جمله افلاطون به کار گرفته شده است، به معنای عدم وجود و عدم کمال یک...

ادامه مطلب

معاد در حکمت متعالیه

معاد در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) تفکر و تدبر در مرگ و زندگی پس از مرگ، بقا یا فنا، تداوم و عدم تداوم زندگی بشر، از مسائلی است که ذهن بشر را از ابتدا به خود مشغول ساخته است. این تفکر به نتایجی مغایر هم منجر شده است، به این ترتیب که: الف) گروهی خیال کرده‌اند که حشر نفوس و اجساد محال است و هیچ یک از نفس و بدن معادی نخواهند داشت. ملاصدرا از این گروه به عامه مردم تعبیر آورده که گروه ملاحده و...

ادامه مطلب

خیر و شر در حکمت متعالیه

خیر و شر در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی   از دیدگاه امام خمینی (ره) در یک نگاه کلی، حوادث عالم امکان بر دو گونه‌اند که از گروهی به خیر و از گروهی دیگر به شر تعبیر می‌شود. به عبارت دیگر انسان بعضی از حوادث را ملایم با طبع خویش و برخی را ناملایم می‌یابد. از بودن برخی احساس خوشی دارد، و از برخی دیگر غمگین می‌شود. از طرف دیگر اگر با حکمت الهی به موجودات نظر شود، انتظار می‌رود که موجودات به بهترین وجه آفریده شده باشند. بنابراین این سؤال ...

ادامه مطلب

بحث از صادر اول در حکمت متعالیه

بحث از صادر اول در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) بحث از نخستین موجودی که پا به عرصه وجود نهاد، و یا صادر نخستین، از مباحث بسیار مهم فلسفی است که ریشه در روایات اسلامی دارد. نخستین مخلوق نه تنها در روایات تعابیر گوناگونی دارد، در مذاهب مختلف فلسفی نیز از آن با عناوین مختلفی فلسفه مشاء و حکمت متعالیه نخستین صادر را «عقل اول»، در فلسفه‌اشراق «نور اول» و در عرفان «وجود منبسط» نامیده‌اند. از طرف دیگر روایات...

ادامه مطلب

صفات حق تعالی در حکمت متعالیه

صفات حق تعالی در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) خداوند، مستجمع جمیع کمالات است و حق تعالی هر چه را که کمال است به نحو اتم و اکمل دارد. او کمال مطلق است و تمام موجودات به خاطر کمالاتش گرایش به سوی او دارند. بر اینکه ذات حق مستجمع جمیع کمالات است، براهین زیادی اقامه کرده‌اند، از جمله آنها مطلبی است که از حضرت امام (رحمه‌الله) در قاعده «بسیط الحقیقه کلّ الأشیاء» ذکر [شده است]. اما حضرت امام برهان دیگری بر ...

ادامه مطلب

توحید واجب تعالی در حکمت متعالیه (۲)

توحید واجب تعالی در حکمت متعالیه (۲)

    توحید مراتبی دارد که عبارتند از توحید در ذات، توحید در صفات و توحید در افعال. ۱- توحید ذات این مرتبه از توحید که اساس بقیه مراتب است، به این معنا است که ذات، واحد من جمیع الجهات است. این مرتبه از توحید در دو معنا بحث می‌شود: یکی بساطت ذات و اینکه ذات متشکل از اجزاء نیست؛ چه اجزاء عقلی و چه خارجی و چه مقدارى و… . و دیگری؛ توحید ذاتی نفی نظیر و شریک در وجوب وجود و بی‌همتایی در وجود است.(۳۸) اص...

ادامه مطلب

توحید واجب تعالی در حکمت متعالیه (۱)

توحید واجب تعالی در حکمت متعالیه (۱)

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) پس از اثبات واجب الوجود، بحث در اوصاف ذات حق تعالی است، یکی از این اوصاف، توحید و یگانگی اوست. حضرت امام توحید را به «ارجاع کثرات به وحدت و فناء تعینات در دریای وجود مطلق» تعریف کرده‌اند.(۱) فلاسفه اسلامی همه به توحید خدای تبارک و تعالی ایمان دارند، چرا که اولین اصل از اصول دین اسلام است. و هر کس با توجه به وسع علمی خویش برای اثبات آن در چهارچوب الفاظ بر...

ادامه مطلب

واجب الوجود بسیط الحقیقه است

واجب الوجود بسیط الحقیقه است

  نویسنده: حویه عظیمی   بساطتت واجب الوجود از دیدگاه امام خمینی انسان در مواجهه با ممکنات- خواه مجرد و خواه مادی – در آنها یک امر مشترک می‌یابد و آن مرکب بودن آنهاست. عقل حکم می‌کند که اگر موجودی مرکب باشد، راه آن تقدم ذاتی بر کل دارند که مرکب به حسب جوهر ذاتش محتاج به آنهاست؛ زیرا باید پس از تحقق اجزا محقق شود و چنین موجودی نمی‌تواند واجب الوجود باشد. در مورد واجب تعالی ادعا می‌کنیم که موجودی بی ن...

ادامه مطلب

زیادت وجود بر ماهیت در حکمت متعالیه

زیادت وجود بر ماهیت در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی   از دیدگاه امام خمینی (ره) در امور عامه بحثی تحت عنوان «زیادت وجود بر ماهیت»(۱) مطرح، و با ادله محکمی اثبات می‌شود که برخلاف حیثیت وجود- که مشترک بین همه واقعیت‌ها است- حیثیت ماهیت تنها اختصاص به دسته خاصی از اشیا دارد؛ مثلاً گروه خاصی از اشیا، انسان هستند و گروه دیگر، حیوان و…، پس وجود ممکنات غیر از ماهیتشان است. حال ببینیم که آیا در مورد واجب تعالی نیز چنین حکمی صادق است؟ آیا...

ادامه مطلب

اثبات واجب الوجود در حکمت متعالیه (۲)

اثبات واجب الوجود در حکمت متعالیه (۲)

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) براهین قرآنی قبلاً ذکر کردیم در یک دید کلی براهینی که انسان را به خدا می‌رساند سه دسته‌اند که یکی از آن براهین، براهین قرآنی بود. این دسته از براهین را در کتاب‌های مشهور فلسفى از جمله بدایه الحکمه، نهایه الحکمه، الشواهد الربوبیه واسفار أربعـه به صورت براهین جدا از براهین قبلی ذکر نکرده‌اند، بلکه در ضمن آن براهین به آیات قرآنی استناد کرده و گویا در آن براه...

ادامه مطلب

اثبات واجب الوجود در حکمت متعالیه (۱)

اثبات واجب الوجود در حکمت متعالیه (۱)

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) مقدمه اولین و مهم‌ترین بحثی که در الهیات بمعنی الاخص مطرح است، اثبات واجب تعالى است. البته لازم است قبل از شروع به سؤالات زیر پاسخ داده شود: – منظور از واجب الوجود چیست؟ – آیا جایگاه بحث از واجب تعالی در فلسفه است؟ اگر مقصود، مفهوم لفظی واجب باشد روشن است که واجب الوجود؛ یعنی آنچه وجودش ضروری است و عدم در آن راه ندارد که تعریف آ...

ادامه مطلب

عقل و عاقل و معقول در حکمت متعالیه

عقل و عاقل و معقول در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) «عقل» اصطلاحات گوناگونی دارد: ۱- عقل، جوهری است که در مقام ذات و فعل مجرد از ماده است.(۱) (در بحث مقولات عشر مطرح شد). ۲- عقلی، غریزه‌ای است که به سبب آن انسان ادراک حسن و قبح، در اقوال و افعال و اشیاء می‌کند. ۳- عقل کلی، که در حکمت الهی، موجودی است مجرد از ماده، مدت و مقدار، ذاتاً و فعلاً؛ که در اصطلاح عرفان آن را سعه وجودی می‌نامند.(۲) حضرت امام...

ادامه مطلب

حرکت و زمان در حکمت متعالیه

حرکت و زمان در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی    ار دیدگام امام خمینی (ره) شاید از جمله مسائلی که باید قبل از ورود به بحث حرکت حل شود، این است که جای بحث از حرکت در فلسفه است یا علم طبیعی؟ از تتبع در کتب و آثار فلاسفه معلوم می شود که دو عقیده مختلف در این باره وجود دارد: عقیده بعضی از فلاسفه چون ارسطو، فارابی،(۱) ابن سینا(۲) و غزالی(۳) که بحث حرکت و سکون را جزء مسائل علم طبیعی ذکر کرده‌اند. در مقابل، فخر رازی(۴)، شیخ اشراق(۵)...

ادامه مطلب

سبق و لحوق و حدوث و قدم در حکمت متعالیه

سبق و لحوق و حدوث و قدم در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) در این نوشته درباره‌ی دو مسأله‌ی مستقل فلسفی بحث می‌شود، که طرح بحث آن در دو فصل جداگانه هیچ اشکالی ندارد و بلکه بهتر است. ولی ما به تبعیت از سنت فلسفی کلاسیک این دو را در یک فصل بحث می‌کنیم؛ توضیح اینکه ملاصدرا(۱) و علامه طباطبایی(۲) و حکیم سبزواری،(۳) این دو را در یک فصل مطرح کرده‌اند با این تفاوت که ملاصدرا و حکیم سبزواری و محقق طوسی ابتدا بحث «حدوث و قد...

ادامه مطلب

مقولات عشر در حکمت متعالیه

مقولات عشر در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی تقسیم ماهیت به جوهر و عرض ماهیت در یک تقسیم بندی اولیه به جوهر و عرض تقسیم می‌شود و گاهی گفته می‌شود، موجودات عالم بر دو قسم‌اند:(۱) جوهر و عرض، شاید اینکه جوهر و عرض را از اقسام ممکن به شمار آورده‌اند از این روست که همگی موجودات عالم امکان دارای ماهیت هستند. جوهر اطلاقات گوناگونی(۲) دارد که عبارتند از: ۱- ذات هر چیزی را به طور مطلق جوهر می‌گویند؛ ...

ادامه مطلب

علیت در حکمت متعالیه

علیت در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) شاید قدمت مسأله علیت به قدمت فکر انسان بوده است. همین که انسان اولیه به دنبال چرایی کاری بوده و از علت آن سؤال می‌کرد، نشان می‌دهد که ذهن بشر از ابتدا با این بحث درگیر بوده که آیا وقتی فعلی صورت می‌گیرد علتی دارد و یا تصادفی است؟ این سؤال در اثر پیشرفت بشر، به تدریج به شکل فلسفی مطرح شد. فلاسفه اسلامی بالاتفاق قائلند که هر پدیده‌ای علتی دارد، ولی این قانو...

ادامه مطلب

مواد ثلاث در حکمت متعالیه

مواد ثلاث در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی   از دیدگاه امام خمینی (ره) مواد ثلاث یکی از بحث‌های مشترک بین فلسفه و منطق است. در منطق(۱) در باب قضایا و تقسیم آنها، جهات قضایا وجوب و امکان و امتناع مطرح می‌شود و در فلسفه در مباحث امور عامه همچنین الهیات، چنین بحثی را مطرح می‌کند ولی چون در هر علمی مسائل مخصوص آن علم مطرح می‌شود بنابراین یک مساله از آن جهتی که در یک علم بحث می‌شود در علم دیگری قابل بحث نیست. پس طرح آن در فلسفه و منط...

ادامه مطلب

کلیات مباحث وجود در حکمت متعالیه

کلیات مباحث وجود در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) مقدمه تعریف فلسفه: از آنجا که قبل از ورود به هر علمی دانستن تعریفی از آن علم که در واقع محدوده بحث‌های آن را روشن می‌سازد، لازم است در اینجا ابتدا به تحلیل و تعریف فلسفه می‌پردازیم، تا بدانیم که حکمت الهی و یا فلسفه‌ای که در صدد ارائه آن از دیدگاه حضرت امام هستیم به چه معناست. از فلسفه تعاریف گوناگونی ارائه شده است از جمله: – کامل شدن نفس انسانی به وسیل...

ادامه مطلب

وحدت وجود از نگاه ملاصدرا

وحدت وجود از نگاه ملاصدرا

نویسندگان: مرتضی حسینی شاهرودی محمدعلی وطن دوست (۱) چکیده ملاصدرا در سیر اندیشه‌ی فلسفی خود توانست با مبانی و اصول فلسفی خود، از وحدت تشکیکی به وحدت شخصی وجود برسد. وی با تفسیر علیت به تجلی، حقیقت وجود را منحصر در واجب تعالی دانست و غیر او را تطورات و تجلیات وجود واحد واجبی تلقی کرد. نگارنده در این مقاله میکوشد نظریه‌ی نهایی ملاصدرا در باب وحدت وجود را بدست آورد و همانندی وحدت وجود در حکمت متعالیه با وحد...

ادامه مطلب