سایر مقالات (فلسفه اسلامی)

از هستی چه نمی دانیم؟

از هستی چه نمی دانیم؟

نویسنده: محمّد علی مدرس مطلق هویّت عینی وجود، ناشناختنی است بل تستحیلُ صورهُ علمیّهُ فی النفسِ للهویّهِ العینیّهِ بلکه محال است صورت علمیّه/ برای هویّت عینیّه ی وجود، در نفس، بوجود آید. هنگامی که ما به درک ماهیّتی از ماهیّات موجوده نائل می شویم، صورتی از آن را نزد خود می یابیم که به اعتباری آن را ماهیّت مجرّده و به اعتبار دیگر آن را صورت علمیّه یا صورت ذهنیّه می نامند. حالا البتّه از این حیثی که می خواهیم آن را ملاحظه بکنیم، تفاوتی نمی کند ...

ادامه مطلب

تاریخ فلسفه از آغاز تا سهروردی به روایت شهرزوری

تاریخ فلسفه از آغاز تا سهروردی به روایت شهرزوری

  نویسنده: زهرا قزلباش   کتابشناسی: ترجمه‌ی نزهه الارواح و روضه الأفراح (تاریخ الحکما)، شمس الدین محمد بن محمود شهرزوری، ترجمه‌ی مقصود علی تبریزی، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و سرور مولایی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۵ش. *** نزههالأرواح بین سال‌های ۵۸۶ و ۶۱۱ هجری تألیف شده و عنوان کامل آن نزههالأرواح و روضهالأفراح فی تاریخ الحکماء و الفلاسفه می‌باشد. (۱) درباره‌ی زندگی و احوال نویسنده‌ی کتاب، م...

ادامه مطلب

مفهوم فلسفه در اسلام

مفهوم فلسفه در اسلام

هیچ تعریف عمدتاً پذیرفته شده‌ای در مورد آنچه فلسفه اسلامی هست وجود ندارد. و اصطلاح فلسفه اسلامی که در اینجا به کار خواهد رفت به معنای نوعی از فلسفه است که درون فرهنگ اسلامی ظهور کرده باشد. فلسفه اسلامی چند شاخه اصلی دارد. فلسفه مشائی به نحو گسترده‌ای پیرو سنت یونانی است. در حالی که تصوف مبانی معرفت عرفانی را به عنوان انگاره اصلی مورد استفاده قرار می‌دهد برخی استدلال خواهند کرد که فلسفه اسلامی تمرکز خود را بر قرآن و دیگر متون مهم اسلامی را از کف ندا...

ادامه مطلب

مفاهیم کلی

مفاهیم کلی

سیدمحمود نبویان چکیده یکی از مباحث مهم عقلی، تقسیم مفاهیم کلی به سه قسم مفاهیم ماهوی، منطقی و فلسفی است. این تقسیم‌‌بندی از اهمیت زیادی در مباحث فلسفی و معرفت‌‌شناسی برخوردار است. از این‌‌رو، نوشتار حاضر درصدد بیان ویژگی‌‌های هر یک از این سه مفهوم نزد فلاسفه مسلمان است. ولی پیش از ذکر آن ویژگی‌‌ها، باید گفت: مفاهیم تصوری انسان به دو قسم تقسیم می‌‌شوند: جزئی و کلی.۱ کلید واژه‌‌ها:مفهوم ماهوی، مفهوم منطقی، مفهوم فلسفی، مفهوم جزئی، مفهوم ک...

ادامه مطلب

آیا فلسفه اسلامی داریم؟

آیا فلسفه اسلامی داریم؟

عبدالرسول عبودیت چکیده این‌‌که عنوان (فلسفه اسلامی) صرفا یک نام است یا توصیفی است حقیقی، مسئله‌‌ای است در خور بحث. در این مقاله، ابتدا مجموعه‌‌ای که تحت این عنوان شناخته می‌‌شود معرفی می‌‌گردد و سپس نشان داده می‌‌شود که عنوان مذکور صرفا نام این مجموعه نیست، بلکه توصیف حقیقی آن است؛ یعنی، مجموعه مذکور هم حقیقتا فلسفه است و هم حقیقتا اسلامی. بدین منظور، دو نوع نقش برای آموزه‌‌های دینی در فلسفه فرض می‌‌شود، که یک نوع با ماهیت فلسفی فلسفه س...

ادامه مطلب

محاکمه‌ی زمان در دادگاه زبان

محاکمه‌ی زمان در دادگاه زبان

  نویسنده : دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی    سیر دیالکتیکی فیلسوف در زمان برای شناخت ماهیت آن جناب استاد، برای شروع بفرمایید چه دغدغه‌ای موجب شد که شما دست به قلم برده و کتاب «معمای زمان و حدوث جهان» را به رشته‌ی تحریر درآورید؟ مسئله‌ی اصلی در مورد زمان و آنچه در این رابطه دغدغه ایجاد می‌کند، این است که زمان به چیزهای زیادی ارتباط دارد. زمان با دین، زندگی، دنیا، آخرت، زمین، آسمان و … ارتباط دارد. این...

ادامه مطلب

ادله‌ی نقلی جاودانگی نفس

ادله‌ی نقلی جاودانگی نفس

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   آیاتی را که بر جاودانگی نفس دلالت دارند، در دو دسته‌ی کلی می‌توان جای داد: دسته‌ای درباره‌ی بهشتیان، و دسته‌ی دیگر درباره‌ی جهنمیان. در همه‌ی این آیات از مصدر «خلود» و ماده‌ی «خ ل د» استفاده شده و حتی در برخی از آنها قید «ابداً» به کار رفته است. دسته‌ی اول: جاودانگی بهشتیان قرآن کریم درباره‌ی مؤمنان، (۱) صالحان، (۲) نیکوکاران، (۳) مخبتان، (۴) راست گویان، (۵) مهاجران، (۶) مج...

ادامه مطلب

حرکت نفس از دیدگاه فیلسوفان

حرکت نفس از دیدگاه فیلسوفان

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   یکی از مباحث ارزنده‌ی علم النفس، مسئله‌ی تغیر و ثبات نفس است. آیا نفس موجودی غیرثابت و تغییر پذیر است یا خیر؟ و در صورت تغییرپذیری، آیا به گونه‌ی دفعی تغییر می‌کند یا دارای تغیر تدریجی و حرکت است؟ بر فرض پذیرش حرکت، این مسئله مطرح می‌شود که حرکت نفس عرضی است یا حرکت جوهری نیز دارد؟ پیش از بیان دیدگاه‎ها بیان چند واژه و اصطلاح کلیدی، ضرور به نظر می‌رسد. تغیر و ثبات «ثبات» ب...

ادامه مطلب

ادله‌ی نقلیِ اثباتِ حدوثِ نفس

ادله‌ی نقلیِ اثباتِ حدوثِ نفس

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   ادله‌ی نقلی اندیشه ورانی که تقدم نفس بر بدن را محال می‌دانند، افزون بر دلیل‌های عقلی، به ادله‌ی نقلی نیز تمسک جسته‌اند، که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم: دلیل اول: آفرینش دیگر وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلاَلَهٍ مِنْ طِینٍ‌ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَهً فِی قَرَارٍ مَکِینٍ‌ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَهَ عَلَقَهً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَهَ مُضْغَهً فَخَلَقْ...

ادامه مطلب

کثرت یا وحدت نفس انسانی (۱)

کثرت یا وحدت نفس انسانی (۱)

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   یکی از گونه‌های نفس که در وجود آن تردیدی نیست نفس انسانی است، و برجسته‌ترین ویژگی آن، تفکر و اندیشه است. اینک وحدت یا کثرت نفس انسانی را برمی‌رسیم، و در این رهگذار، با سه پرسش بنیادین روبه رومی شویم: پرسش نخست: آیا انسان‌ها با وجود کثرت و تمایز بدن‌هایشان، یک نفس و روح واحد دارند، به گونه‌ای که یک روح است با میلیاردها بدن، یا به تعداد بدن‌ها روح وجود دارد، به این صورت که ...

ادامه مطلب

کثرت یا وحدت نفس انسانی (۲)

کثرت یا وحدت نفس انسانی (۲)

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   در نوشتار پیش به محورهای بحث وحدت و کثرت نفس اشاره کرده، آن را در قالب سه پرسش بنیادین مطرح ساختیم و به دو پرسش پاسخ گفتیم. اکنون نیز نوبت آن رسیده تا پرسش سوم را طرح و بررسی کنیم. وحدت یا کثرت نوعی نفوس آیا در میان افراد انسان کثرت نوعی برقرار است؛ به گونه‌ای که همه‌ی آنان ذیل یک نوع و ماهیت نوعی واحد قرار گیرند و افراد آن به شمار آیند؟ یا ممکن است چند نوع باشند؛ به گونه...

ادامه مطلب

خودانتقادی با دستاوردهای فکری غرب

خودانتقادی با دستاوردهای فکری غرب

    نویسنده: علی نجات غلامی (۱)   مواجهه‌ی نقادانه‌ی ما با غرب در دوران جدید اشاره در پس همه‌ی انتقادات ما از سطح زندگی، سیاست، علم و فکر در حقیقت نوعی از نقد غرب نهفته است، یعنی ما باید با نقد این ساحات به واقع، نقد غرب می‌کنیم. اما این نقد چه در غالب خودانتقادی باشد و چه انتقاد به دیگری، تاریخ و تحولاتی را از سر گذرانده است که این تحولات همان تاریخ مواجهه‌ی ما با غرب است. *** نبینی خیر از دنیا علایی! ...

ادامه مطلب

دیدگاه برگزیده در اثبات تجرد نفس

دیدگاه برگزیده در اثبات تجرد نفس

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   نفس حیوانی و انسانی، چه هنگام حدوث و چه در زمان بقا مجرد است؛ البته نه به این معنا که حیوان و انسان تنها دارای یک نفس باشند (چنان که ملاصدرا به آن اعتقاد دارد)؛ بلکه دو نفس دارند: ۱٫«نفس مجرد» که حقیقت حیوان و انسان را تشکیل می‌دهد و روح نامیده می‌شود. این نفس ادراک و شعور دارد و پس از جدایی از بدن زنده می‌ماند و حشر انسان نیز برای اوست؛ هرچند در ضمن بدنی محشور می‌شود؛ ۲٫ «نفس م...

ادامه مطلب

انواع قوای انواعِ نفس

انواع قوای انواعِ نفس

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   یکی از موضوع‌های گسترده‌ای که بخش درخور توجهی از متون فلسفی را به خود اختصاص داده، بحث قوای نفس است. آنان نفس را به نباتی، حیوانی و انسانی تقسیم کرده و جداگانه به تبیین قوای هریک و وظایف آنها پرداخته‌اند. در ‌این نوشته بر آنیم تا قوای نفس را به عنوان پیش زمینه‌ای برای مباحث نفس در ضمن یک دسته بندی معقول و قابل فهم گزارش، و از هرگونه اظهار نظر خودداری کنیم. قوای نفس قوای نفس نباتی (۱) ...

ادامه مطلب

جسمانی یا روحانی (مادی یا مجرد) بودن نفس

جسمانی یا روحانی (مادی یا مجرد) بودن نفس

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   مادی یا مجرد بودن نفس از مباحث ارزشمند و پراهمیت علم النفس فلسفی است و به سان بحث انواع نفس پیشینه‌ای دراز دارد. پرسشی از دیرباز توجه اندیشمندان را به خود جلب کرده است.: آیا نفس با همه‌ی انواعش مادی است یا برخی از انواع آن هویتی فراتر از ماده دارند؟ بر فرض پذیرش اصل تجرد، این پرسش رخ می‌نماید که کدام یک از انواع نفس مجرد است و کدام یک مادی؟ پس از تعیین تجرد در برخی از انواع، آیا ...

ادامه مطلب

انواع نفس

انواع نفس

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   در میان آثار اندیشمندان با چهارگونه نفس روبه رو می‌شویم که در اعتقاد به وجود آنها اختلافاتی هست. پیش از ورود به مباحث اصلی، ارائه تعریف اجمالی از آنها ضرور به نظر می‌رسد. ۱٫ نفس نباتی: کمال اول لجسم طبیعی آلیّ یتغذّی و ینمو و یولّد؛ «[نفس نباتی] کمال اول برای جسم طبیعی و عضودار (ارگانیک) است که تغذیه، رشد و تولید مثل می‌کند». این نفس در گیاهان و درختان وجود دارد که با آن،...

ادامه مطلب

تعریف نفس در نگاه فیلسوفان

تعریف نفس در نگاه فیلسوفان

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   واژه «نفس» در لغت به معنای شخص، روح، خون، حقیقت شیء، قصد و نیت و… به کار رفته است. (۱) از این میان، آنچه با معانی اصطلاحی این واژه همخوانی دارد، معنای دوم (روح) است که درباره نفس انسان به کار می‌رود. نفس در اصطلاح اندیشمندان، به فراخوار نیازهای علمی آنان، و نیز نوع تلقی و دیدگاه ویژه‌ی ایشان درباره‌ی آن، کاربردهایی متفاوت دارد. در این میان، فیلسوفان نیز تعریف‌هایی از نفس ب...

ادامه مطلب

هانری کربن و گفتگوی شرق و غرب

هانری کربن و گفتگوی شرق و غرب

    نویسنده: حسن انصاری   ۱-هانری کربن ، ایرانشناس و اسلام شناس برجسته فرانسوی مورخ فلسفه و اندیشه عرفانی و باطنی ایران زمین است. روایت او از تاریخ فلسفه ایرانی روایتی تاریخی و مبتنی بر رویکرد تاریخی مورخان اندیشه نیست بلکه کربن با رویکردی فلسفی به مطالعه تاریخ فلسفه اسلامی می پردازد. گرچه این رویکرد , او را از نقد تاریخی متون فلسفی باز نمی دارد . به همین دلیل یکی از مهمترین دستاوردهای کربن در طول مطالعات اسلامی ...

ادامه مطلب

علیت از دیدگاه حکیمان مسلمان

علیت از دیدگاه حکیمان مسلمان

نویسنده: محمدجواد رضایی ۱- وقتی که می‌گوییم نسبت علیت در بین پاره‌ای از اشیا برقرار است، دقیقاً چه چیزی را می‌خواهیم بگوییم؟ ۲- آیا ترتب معلول بر علت ضروری است؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، مراد از افزودن قید بالضروره در عبارتی مانند: معلول بالضروره در پی علت می‌آید، چیست؟ ۳- آیا معلول‌های معینی همواره، هر چند به طور غیر ضروری، متعاقب علل خاصی پدید می‌آیند؟ ۴- آیا این تصور از حی...

ادامه مطلب

مابعدالطبیعه در سنت حکیمان مسلمان

مابعدالطبیعه در سنت حکیمان مسلمان

نویسنده: محمدجواد رضایی موضوع مابعدالطبیعه معمولاً در کتب مابعدالطبیعه در مورد وجه تسمیه‌ی این دانش و نیز تعیین موضوع و شناخت مسائل آن، مباحثی مطرح می‌شود. پاره‌ای از این مباحث تکرار مکرّرات پاره‌ای دیگر محل اختلافات واقع شده است. یکی از موارد اختلاف این است که آن موضوع فلسفه‌ی اولی همچنان که ارسطو گفته است (۱) وجود بما هو وجود است یا نه، آن‌ها که این تعریف را پذیرفته‌اند د...

ادامه مطلب

نظم هستی و بایستی؛ کتاب تکوین و کتاب تدوین

نظم هستی و بایستی؛ کتاب تکوین و کتاب تدوین

نویسنده: سیدمصطفی محقق داماد (۱) چکیده: مباحث پیرامون نظم در حکمت اسلامی ذیل دو عنوان و اصطلاح بارز مطرح شده‌اند: کتاب تکوین و کتاب تشریع/تدوین. کتاب تکوین، نظم قهری و اجباری حاکم بر عالم را تبیین و توصیف می‌کند و کتاب تدوین، سلسله قوانینی را شامل می‌شود که برای نظم بخشیدن به سیر کمال انسان ترسیم شده‌اند. ویژگی عمده‌ی کتاب تدوین اینست که براساس مرید و مختار بودن انسان ترسیم شده است ...

ادامه مطلب