فلسفه اسلامی

مفاهیم کلی

مفاهیم کلی

سیدمحمود نبویان چکیده یکی از مباحث مهم عقلی، تقسیم مفاهیم کلی به سه قسم مفاهیم ماهوی، منطقی و فلسفی است. این تقسیم‌‌بندی از اهمیت زیادی در مباحث فلسفی و معرفت‌‌شناسی برخوردار است. از این‌‌رو، نوشتار حاضر درصدد بیان ویژگی‌‌های هر یک از این سه مفهوم نزد فلاسفه مسلمان است. ولی پیش از ذکر آن ویژگی‌‌ها، باید گفت: مفاهیم تصوری انسان به دو قسم تقسیم می‌‌شوند: جزئی و کلی.۱ کلید واژه‌‌ها:مفهوم ماهوی، مفهوم منطقی، مفهوم فلسفی، مفهوم جزئی، مفهوم ک...

ادامه مطلب

آیا فلسفه اسلامی داریم؟

آیا فلسفه اسلامی داریم؟

عبدالرسول عبودیت چکیده این‌‌که عنوان (فلسفه اسلامی) صرفا یک نام است یا توصیفی است حقیقی، مسئله‌‌ای است در خور بحث. در این مقاله، ابتدا مجموعه‌‌ای که تحت این عنوان شناخته می‌‌شود معرفی می‌‌گردد و سپس نشان داده می‌‌شود که عنوان مذکور صرفا نام این مجموعه نیست، بلکه توصیف حقیقی آن است؛ یعنی، مجموعه مذکور هم حقیقتا فلسفه است و هم حقیقتا اسلامی. بدین منظور، دو نوع نقش برای آموزه‌‌های دینی در فلسفه فرض می‌‌شود، که یک نوع با ماهیت فلسفی فلسفه س...

ادامه مطلب

رویداد علیه تاریخ

رویداد علیه تاریخ

    نویسنده: سیدموسی دیباج (۱)   کندوکاوی در معنای رخداد اشاره نقد هر شیء می‌تواند آشکارگی حقیقت شیء باشد؛ بدین معنا نقد تاریخ نیز آشکارکردن حقیقت تاریخ است. در این معنا حقیقت تاریخ، رخداد است لذا برای نیل به این حقیقت می‌توان به معنای رخداد تقرب جست. *** «و ما امر الساعه الا کلمح البصر او هو اقرب ان الله علی کل شیء قدیر» نحل، ۷۷ مرتبت رخداد در علم‌الاسماء به چشم ابن عربی «عصر» امتداد بقای ز...

ادامه مطلب

طعم تلخ فردید

طعم تلخ فردید

نویسنده: دکتر سیدمجید کمالی درس‌های روشِ فکری سیداحمد فردید برای روشنفکران فردید، اندیشمند تلخیست. تلخی اندیشه و سلوک اجتماعی او، به نحوی، همه مخاطبان او را نواخته و هنوز هم می‌نوازد؛ چه کسان یا گروه‌هایی که او را تأیید ‌می‌کنند و چه افراد و جریان‌هایی که در نفی‌اش، کم نمی‌گذارند. اینکه معنای این تلخی چیست، تلاش می‌کنیم به تدریج و در طی این نوشتار آن را روشن کنیم...

ادامه مطلب

محاکمه‌ی زمان در دادگاه زبان

محاکمه‌ی زمان در دادگاه زبان

  نویسنده : دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی    سیر دیالکتیکی فیلسوف در زمان برای شناخت ماهیت آن جناب استاد، برای شروع بفرمایید چه دغدغه‌ای موجب شد که شما دست به قلم برده و کتاب «معمای زمان و حدوث جهان» را به رشته‌ی تحریر درآورید؟ مسئله‌ی اصلی در مورد زمان و آنچه در این رابطه دغدغه ایجاد می‌کند، این است که زمان به چیزهای زیادی ارتباط دارد. زمان با دین، زندگی، دنیا، آخرت، زمین، آسمان و … ارتباط دارد. این...

ادامه مطلب

سهروردی و تحلیل مساله شر

سهروردی و تحلیل مساله شر

  قاسم پور حسن (۱)   مقدمه: بسیرای زا متکفران مساله شر را نقضی بر وجود خدا تلقی کرده و معتقدند؛ وجود شر خواه قابل پاسخ و حل باشد یا نه، یکی از اشکالات اساسی خداشناسی و نقضی بنیادین بر علم و قدرت مطلق خداوند خواهد بود (کاپلستون:۱۳۸۲، ۵۲۰). اما گروهی دیگر از معاصرین و متفکران حوزه فلسفه دین، ازناسازگاری منطقی درباره شر سخن گفته اند و مساله منطقی شر را مهم ترین بحث در موضوع شر تلقی کردند. اینان تصریح دارند که تح...

ادامه مطلب

مساله شر در الهیات پویشی و حکمت متعالیه

مساله شر در الهیات پویشی و حکمت متعالیه

  حسن احمدی زاده (۱)   ۱-مقدمه: بیشتر مباحثی که در اندیشه های فلسفی و کلامی غرب، درباره مساله شر مطرح گردیده اند، به جنبه ی نظری آن، آنگونه که در ساختار کتاب مقدس بیان شده، توجه داشته اند. این مباحث غالبا با اشاره به منطقی بودن این مساله، ناسازگار قدرت و علم مطلق خدا و رحمت واسعه او را با وجود انواع مختلف شر در عالم، چالشی جدی پیش روی مومنان دانسته اند. الهیات پویشی به عنوان جنبشی نوین در مباحث کلامی- فلسفی...

ادامه مطلب

مکتب تفکیک و جریان اخباری گری

مکتب تفکیک و جریان اخباری گری

    نویسنده: حسن انصاری   گرچه عنوان مکتب تفکیک عنوانی برساخته از سوی استاد محمد رضا حکیمی بر گرایشی فکری و مذهبی است که ایشان هم بدان تعلق خاطر دارند، اما مبانی فکری این مکتب در شکلی که این جریان خاص آنرا ارائه می دهند، نخستین بار به مرحوم میرزا مهدی اصفهانی، از شاگردان میرزای نایینی و از استادان بنام مکتب مشهد باز می گردد. متأسفانه از آثار آن مرحوم تعدادی اندک منتشر شده و تازه در مورد اصالت برخی از آنها از سو...

ادامه مطلب

روشنفکری و خودکامگی

روشنفکری و خودکامگی

گفتار سیداحمد فردید پیرامون الحاد در اسماء سیداحمد فردید (۱۳۷۳-۱۲۸۹) فیلسوف شفاهی و استاد فلسفه دانشگاه تهران متولد سال ۱۲۸۹ در یزد پس از پایان دوران متوسطه در سال ۱۳۰۷ وارد دانش‌سرای عالی شد و در رشته فلسفه و علوم تربیتی به تحصیل پرداخت. سال ۱۳۱۴ اولین مقاله‌اش را در روزنامه شفق سرخ به چاپ رساند و شروع به ترجمه مقالات و کتاب‌هایی در زمینه تعلیم و تربیت و فلسفه کرد. سال ۱۳۱۶ مقاله برگسن و ف...

ادامه مطلب

ادله‌ی نقلی جاودانگی نفس

ادله‌ی نقلی جاودانگی نفس

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   آیاتی را که بر جاودانگی نفس دلالت دارند، در دو دسته‌ی کلی می‌توان جای داد: دسته‌ای درباره‌ی بهشتیان، و دسته‌ی دیگر درباره‌ی جهنمیان. در همه‌ی این آیات از مصدر «خلود» و ماده‌ی «خ ل د» استفاده شده و حتی در برخی از آنها قید «ابداً» به کار رفته است. دسته‌ی اول: جاودانگی بهشتیان قرآن کریم درباره‌ی مؤمنان، (۱) صالحان، (۲) نیکوکاران، (۳) مخبتان، (۴) راست گویان، (۵) مهاجران، (۶) مج...

ادامه مطلب

ابن سینا و مساله شر

ابن سینا و مساله شر

  سید صدرالدین طاهری (۱)   مقدمه: مساله شر برای همگان، اعم از عامی و متخصص، مطرح است و هر کس به گونه ای متناسب با وضعیت فکری و عاطفی خویش به آن می اندیشد و درباره آن می پرسد. فیلسوف متاله موجود نیز به نوبه خود، پرسش هائی در راستای اهداف و پیش فرض های خود در این باب داردو پاسخ هایی را نیز پیشنهاد می کند. ابن سینا، نخستین فیلسوف اسلامی است که درباره شر به تفصیل بحث کرده و فصل ششم از مقاله نهم الهیات شفا ر...

ادامه مطلب

خواجه نصیرالدین طوسی، اسماعیلیه، و فلسفه‌ی اشراق

خواجه نصیرالدین طوسی، اسماعیلیه، و فلسفه‌ی اشراق

نویسنده: هرمان لَندُلت ترجمه‌ی: شهرام خداوردیان هر پژوهشگری که طالب شناخت زندگی و اندیشه‌های خواجه نصیرالدین طوسی است، در مرحله‌ای که بیشتر خواهان شناخت خود اوست تا دستاوردهای علمی اش، و نیز در وهله‌ای که بیشتر مترصّد درک اصول عقاید شخصی اوست تا ژرفای علم و فضل وسیعش، بی شک با پرسشی مواجه می‌شود، پرسشی برخاسته از این واقعیّت که وی ظاهراً بدون مشکل خاصّی قادر بوده تا هویت و گرایش دینی و اعتقا...

ادامه مطلب

تبیین مساله شر در تفکر استاد جوادی آملی

تبیین مساله شر در تفکر استاد جوادی آملی

  فاطمه احمدی (۱)   مقدمه: استاد جوادی آملی، با نگاه مبتنی بر عق و وی به تبیین ماهیت شر و حل آن پرداخته اند. ایشان پس از تبیین مساله شر دو راهکار عدمی بودن شر و احسن بودن نظام خلقت را ارائه می دهند. در راهکار عدمی بودن شر، خیر مساوی و مساوق وجود بوده و به همین نسبت صدور شر از مصدر خیر و وجود محال است. عدمی بودن شرور که توسط حکمای بسیاری از جمله افلاطون به کار گرفته شده است، به معنای عدم وجود و عدم کمال یک...

ادامه مطلب

نقد تفکیکی انگاری ملاصدرا

نقد تفکیکی انگاری ملاصدرا

نویسندگان: جنان ایزدی (۱) احد فرامرز قراملکی (۲) چکیده بر اساس یکی از دیدگاه های طرح شده، روش شناسی ملاصدرا در حکمت متعالیه تفکیکی است. مدعای این نظرگاه این است که ملاصدرا در سیر تحول روشی خود از رویکرد فلسفی- عرفانی و تأویلیِ نخستین خویش به رهیافتی وحیانی دست می یابد. مستند تفکیک انگاری مطالعه ای موردپژوهانه بر رویکرد ملاصدرا در مسأله ی معاد جسمانی است. اگرچه نگاه تحولی به حکمت متعالیه و سنجش عینی تفکر صدرایی از...

ادامه مطلب

پست مدرنسیم از دیدگاه فردید

پست مدرنسیم از دیدگاه فردید

نویسنده: حکیم سید عباس معارف در میان دو دوره ی تاریخی معمولاً برهه ی تاریخی واحدی، وجود دارد که این دو دوره را به هم می پیوندند. یعنی برهه ی تاریخی مذکور، شامل آخرین مرحله ی یک دوره ی تاریخی در حال زوال و اولین مرحله ی تاریخی دوره ی جانشین آن، می شود که می توان آن را برهه ی زمانی واسط نامید. تاکنون سه برهه از این برهه های تاریخی واسط به ظهور رسیده است: نخست برهه ی واسط پاگانیسم، که آخرین مرحله ی دوره ی ت...

ادامه مطلب

حرکت نفس از دیدگاه فیلسوفان

حرکت نفس از دیدگاه فیلسوفان

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   یکی از مباحث ارزنده‌ی علم النفس، مسئله‌ی تغیر و ثبات نفس است. آیا نفس موجودی غیرثابت و تغییر پذیر است یا خیر؟ و در صورت تغییرپذیری، آیا به گونه‌ی دفعی تغییر می‌کند یا دارای تغیر تدریجی و حرکت است؟ بر فرض پذیرش حرکت، این مسئله مطرح می‌شود که حرکت نفس عرضی است یا حرکت جوهری نیز دارد؟ پیش از بیان دیدگاه‎ها بیان چند واژه و اصطلاح کلیدی، ضرور به نظر می‌رسد. تغیر و ثبات «ثبات» ب...

ادامه مطلب

تبیین رابطه‌ی نفس و بدن از دیدگاه فلسفه‌ی مشاء

تبیین رابطه‌ی نفس و بدن از دیدگاه فلسفه‌ی مشاء

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   بحث رابطه‌ی نفس و بدن یکی از مباحثی است که از سویی حکمای یونان باستان، اندیشمندان قرون وسطا و فلاسفه‌ی عصر جدید در مغرب زمین و از سوی دیگر حکمای مسلمان از کندی تا ملاصدرا و از او تا علمای عصر حاضر بخشی از آثار خویش را به آن اختصاص داده‌اند. این بحث با طرح دو پرسش و بررسی آنها شکل می‌گیرد: ۱٫ ماهیت نفس چیست؟ ۲٫ نفس چگونه با بدن ارتباط دارد؟ اگر در پاسخ پرسش نخست بر تک ساحتی ب...

ادامه مطلب

قطب الدین شیرازی

قطب الدین شیرازی

نویسنده: دکتر رضا داوری اردکانی درباره قطب الدین شیرازی کم می‌دانیم و درباره‌ی او کم نوشته‌اند. این کم دانستن را تنها فرع بر کم نوشتن نباید دانست. اگر ما قطب الدین را نمی‌شناسیم، تقصیر خودمان است، زیرا کتاب‌های او، یا بسیاری از کتاب‌های او در دسترس ماست. ما آن کتاب‌ها را کمتر خوانده‌ایم و می‌خوانیم و اگر بپرسند وجه این بی اعتنایی چیست، پاسخ روشنمان این است که قطب الدین شیرازی و...

ادامه مطلب

معاد در حکمت متعالیه

معاد در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) تفکر و تدبر در مرگ و زندگی پس از مرگ، بقا یا فنا، تداوم و عدم تداوم زندگی بشر، از مسائلی است که ذهن بشر را از ابتدا به خود مشغول ساخته است. این تفکر به نتایجی مغایر هم منجر شده است، به این ترتیب که: الف) گروهی خیال کرده‌اند که حشر نفوس و اجساد محال است و هیچ یک از نفس و بدن معادی نخواهند داشت. ملاصدرا از این گروه به عامه مردم تعبیر آورده که گروه ملاحده و...

ادامه مطلب

مجلّه ای برای نقد برداشت های فلسفه نخوانده ها از فلسفه

مجلّه ای برای نقد برداشت های فلسفه نخوانده ها از فلسفه

بررسی رویکرد سمات در نقد فلسفه اسلامی مجلّه سمات جزئی از جریان اجتماعی مبارزه با معارف الهی و علوم عقلی است که سنجش کارنامه ی آن باید در سایه ی ارزیابی کلان این جریان صورت گیرد؛ لیکن اکنون فقط به دنبال آنیم که نگاهی به چالش ها و مشکلات این جریان از پنجره سمات بیندازیم و به بررسی کارنامه علمی-عملی آن بنشینیم. در این جا به اختصار به بررسی چالش ها و مشکلات سمات با ارائه ی نمونه هایی می پردازیم. ۱٫ ضعف علمی و اظها...

ادامه مطلب

انتقاد فخر الدین رازی و دفاع نصیرالدین طوسی

انتقاد فخر الدین رازی و دفاع نصیرالدین طوسی

نویسنده: نیکولاس هیر ترجمه‌ی: محمد سعید حنایی کاشانی از نظریه‌ی ابن سینا در باب صدور هم فخرالدین رازی (متوفی ۶۰۶ق) وهم نصیرالدین طوسی (متوفی ۶۷۲ق) (۱) شرح‌هایی بر کتاب الاشارات و التنبیهات ابن سینا نوشته اند.(۲) رازی، که متکلمی اشعری بود، بخش بزرگی از شرح خود را به نقد تعالیم فلسفی ابن سینا اختصاص داد و این تا اندازه‌ی بسیاری به همان شیوه ای بود که غزالی (متوفی ۵۰۵ق) پیشتر در تهافت الفلاسفه&zwn...

ادامه مطلب