فلسفه اسلامی

تصوّف اشراقی

تصوّف اشراقی

نویسنده: محمد اقبال لاهوری مترجم: امیرحسین آریان پور شهاب الدین سهروردی که بعداً به شیخ اشراق مقتول شهرت یافت، نزد مجدالدین جیلی، استاد فخرالدین رازی درس خواند و هنوز در بحبوبحه ی شباب بود که سرآمد همه ی حکیمان عالم اسلام شد. ملک الظاهر، پسر سلطان صلاح الدین ایوبی که با ستایشی عظیم بدو می نگریست، او را نزد خود، به حلب خواند. فیلسوف جوان در حلب عقاید مستقل خود را بازنمود. جزم اندیشان خون آشام که در همه ی اقالیم و اعصار برای پ...

ادامه مطلب

خیر و شر در حکمت متعالیه

خیر و شر در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی   از دیدگاه امام خمینی (ره) در یک نگاه کلی، حوادث عالم امکان بر دو گونه‌اند که از گروهی به خیر و از گروهی دیگر به شر تعبیر می‌شود. به عبارت دیگر انسان بعضی از حوادث را ملایم با طبع خویش و برخی را ناملایم می‌یابد. از بودن برخی احساس خوشی دارد، و از برخی دیگر غمگین می‌شود. از طرف دیگر اگر با حکمت الهی به موجودات نظر شود، انتظار می‌رود که موجودات به بهترین وجه آفریده شده باشند. بنابراین این سؤال ...

ادامه مطلب

مقایسه تطبیقی معارف قرآنی و تفکیکی (۱) گزارش ساده و فشرده آراء تفکیک

مقایسه تطبیقی معارف قرآنی و تفکیکی (۱) گزارش ساده و فشرده آراء تفکیک

نویسنده: حجت‌الاسلام محمد حسن وکیلی اشاره: هدف این بحث بررسی مختصر چند مسأله اصلی از اختلافات اعتقادی مکتب تفکیک با عرفان و حکمت متعالیه در خداشناسی، جهان‌شناسی، انسان‌شناسی و معادشناسی است که با رعایت اختصار و بیان ساده برای آشنائی با منظومه فکری تفکیک مفید می‏باشد. جهت اختصار در این چند یادداشت به همه مسائل اختلافی پرداخته نشده و برای تفصیل بیشتر می‏توان به کتاب مکتب تفکیک در بوته ی...

ادامه مطلب

حوالت تاریخی و فلسفه ی تاریخ فردید (۱)

حوالت تاریخی و فلسفه ی تاریخ فردید (۱)

نویسنده: حکیم سید عباس معارف آنچه هر دوره ی تاریخی را تعیّن می بخشد، حوالت تاریخی یا حکم اسمی است که بر آن دوره از تاریخ حکومت دارد؛ اما بر اساس آنچه محی الدین آن را سرّالقدر نامیده است و در مبحث اعیان ثابته مورد بحث قرار گرفت، حوالت تاریخی یا قضای حق در تاریخ نیز بر حسب اقتضای ماهیاتی است که به حکمت ربّانی، مقدّر است در آن دوره از تاریخ به ظهور برسند. اگر بر کسی شهود خلق غالب باشد، آنچه را که در هر دوران به ظه...

ادامه مطلب

ادله‌ی نقلیِ اثباتِ حدوثِ نفس

ادله‌ی نقلیِ اثباتِ حدوثِ نفس

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   ادله‌ی نقلی اندیشه ورانی که تقدم نفس بر بدن را محال می‌دانند، افزون بر دلیل‌های عقلی، به ادله‌ی نقلی نیز تمسک جسته‌اند، که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم: دلیل اول: آفرینش دیگر وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلاَلَهٍ مِنْ طِینٍ‌ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَهً فِی قَرَارٍ مَکِینٍ‌ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَهَ عَلَقَهً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَهَ مُضْغَهً فَخَلَقْ...

ادامه مطلب

ردیه‌ی فخر الدین رازی بر برهان ابن سینا در خصوص وحدت خداوند

ردیه‌ی فخر الدین رازی بر برهان ابن سینا در خصوص وحدت خداوند

نویسنده: توبی مِیِر ترجمه‌ی: شهرام خداوردیان در اشارات و دفاعیه‌ی نصیرالدین طوسی مقدمه به نظر می‌رسد که یکی از اغراض اصلی ابن سینا در ضمن ضبط و ربط بخشیدن به حوزه‌ی مابعدالطبیعه، تطهیر ما بعدالطبیعه از عناصر و ارکان غیر ما بعدالطبیعی بوده است. (۱) او بالاخص در صدد حذف مقدمات مبتنی بر طبیعیات از براهین منتهی به نتایج ما بعدالطبیعی است. این نکته‌ای است که ابن سینا خود در فصل بیست ...

ادامه مطلب

تناسخ از دیدگاه سهروردی

تناسخ از دیدگاه سهروردی

نویسنده: دکتر سید یحیی یثربی تناسخ ( انتقال روح از بدنی به بدن دیگر ) (۱). این باور از عهد باستان در میان مردم هند، مصر و یونان وجود داشته است. این فکر نخستین بار در کجا پیدا شده است، چندان روشن نیست؛ اگرچه هندیان با این عقیده شهرت دارند. (۲) در یونان فیثاغورس و متفکران متأثر از وی چنین باوری داشته اند. اورفئوسیان این سرزمین نیز با این عقیده معروف بودند. متفکران معروف دیگر نیز همانند امپدوکلس ( انباذقلس ) به این ...

ادامه مطلب

بحث از صادر اول در حکمت متعالیه

بحث از صادر اول در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) بحث از نخستین موجودی که پا به عرصه وجود نهاد، و یا صادر نخستین، از مباحث بسیار مهم فلسفی است که ریشه در روایات اسلامی دارد. نخستین مخلوق نه تنها در روایات تعابیر گوناگونی دارد، در مذاهب مختلف فلسفی نیز از آن با عناوین مختلفی فلسفه مشاء و حکمت متعالیه نخستین صادر را «عقل اول»، در فلسفه‌اشراق «نور اول» و در عرفان «وجود منبسط» نامیده‌اند. از طرف دیگر روایات...

ادامه مطلب

مقایسه تطبیقی معارف قرآنی و تفکیکی (۲) خداشناسی

مقایسه تطبیقی معارف قرآنی و تفکیکی (۲) خداشناسی

نویسنده: حجت‌الاسلام محمد حسن وکیلی اشاره: هدف این بحث بررسی مختصر چند مسأله اصلی از اختلافات اعتقادی مکتب تفکیک با عرفان و حکمت متعالیه در خداشناسی، جهان‌شناسی، انسان‌شناسی و معادشناسی است که با رعایت اختصار و بیان ساده برای آشنائی با منظومه فکری تفکیک مفید می‏باشد. جهت اختصار در این چند یادداشت به همه مسائل اختلافی پرداخته نشده و برای تفصیل بیشتر می‏توان به کتاب مکتب تفکیک در بوته ی...

ادامه مطلب

حوالت تاریخی و فلسفه ی تاریخ فردید (۲)

حوالت تاریخی و فلسفه ی تاریخ فردید (۲)

نویسنده: حکیم سید عباس معارف ۳٫ دوره ی سلطه ی موضوعیت نفسانی یا غربزدگی مضاعف (امروز) پیش از ورود به بحث، نخست باید به این نکته ی اساسی توجه کرد که برخلاف ترجمه های متداول، معادل انسان دوستی در زبانهای غربی فیل آنتروپی است، نه اومانیسم. معنی اصلی اومانیسم در دوره ی جدید، جز اعتقاد به اصالت بشر در مقابل خدا و جهان، نیست؛ خواه این اعتقاد، دانسته باشد یا ندانسته. حتی توان گفت بشر در دوره ی سلطه ی اومانیسم، از آنجایی که به ...

ادامه مطلب

کثرت یا وحدت نفس انسانی (۱)

کثرت یا وحدت نفس انسانی (۱)

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   یکی از گونه‌های نفس که در وجود آن تردیدی نیست نفس انسانی است، و برجسته‌ترین ویژگی آن، تفکر و اندیشه است. اینک وحدت یا کثرت نفس انسانی را برمی‌رسیم، و در این رهگذار، با سه پرسش بنیادین روبه رومی شویم: پرسش نخست: آیا انسان‌ها با وجود کثرت و تمایز بدن‌هایشان، یک نفس و روح واحد دارند، به گونه‌ای که یک روح است با میلیاردها بدن، یا به تعداد بدن‌ها روح وجود دارد، به این صورت که ...

ادامه مطلب

کثرت یا وحدت نفس انسانی (۲)

کثرت یا وحدت نفس انسانی (۲)

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   در نوشتار پیش به محورهای بحث وحدت و کثرت نفس اشاره کرده، آن را در قالب سه پرسش بنیادین مطرح ساختیم و به دو پرسش پاسخ گفتیم. اکنون نیز نوبت آن رسیده تا پرسش سوم را طرح و بررسی کنیم. وحدت یا کثرت نوعی نفوس آیا در میان افراد انسان کثرت نوعی برقرار است؛ به گونه‌ای که همه‌ی آنان ذیل یک نوع و ماهیت نوعی واحد قرار گیرند و افراد آن به شمار آیند؟ یا ممکن است چند نوع باشند؛ به گونه...

ادامه مطلب

عرفان در برابر فلسفه در قرون نخستین اسلام

عرفان در برابر فلسفه در قرون نخستین اسلام

نویسنده: ویلیام چیتیک ترجمه‌ی: اصغر پوربهرامی مکاتبات نصیرالدین طوسی و قونوی عرفان، فلسفه و کلام سخن از عرفان در برابر فلسفه در متن تمدن اسلامی معنایی بسیار متفاوت از آن چیزی دارد که غرب از آن حکایت داشته است. در غرب بسیاری از فیلسوفان، عرفان را ترک هر گونه کوششی برای سازگاری میان داده‌های دینی و تفکرات عقلانی دانسته اند. بی تردید عارفان و فیلسوفان مسلمان گهگاه از هر دو طرف مخالفت و مقاومتی از...

ادامه مطلب

آفرینش از دیدگاه سهروردی

آفرینش از دیدگاه سهروردی

نویسنده: دکتر سید یحیی یثربی از واحد جز واحد، صادر نمی گردد دیدگاه سهروردی در این باره همانند دیدگاه ابن سیناست. اگرچه تلاش می کند تا صورت استدلال را با نور و ظلمت تغییر دهد؛ مثلاً این اصل مشائی را که صدور دو چیز، نیازمند دو جهت است، به این شکل تغییر می دهد که اگر از نورالانوار، نور و ظلمت با هم صادر گردد، باید دارای دو جهت باشد. تنها این نکته که اقتضای نور جز نور نمی تواند باشد اختصاص به مبانی سهروردی دا...

ادامه مطلب

صفات حق تعالی در حکمت متعالیه

صفات حق تعالی در حکمت متعالیه

  نویسنده: حوریه عظیمی    از دیدگاه امام خمینی (ره) خداوند، مستجمع جمیع کمالات است و حق تعالی هر چه را که کمال است به نحو اتم و اکمل دارد. او کمال مطلق است و تمام موجودات به خاطر کمالاتش گرایش به سوی او دارند. بر اینکه ذات حق مستجمع جمیع کمالات است، براهین زیادی اقامه کرده‌اند، از جمله آنها مطلبی است که از حضرت امام (رحمه‌الله) در قاعده «بسیط الحقیقه کلّ الأشیاء» ذکر [شده است]. اما حضرت امام برهان دیگری بر ...

ادامه مطلب

مقایسه تطبیقی معارف قرآنی و تفکیکی (۳) جهان شناسی

مقایسه تطبیقی معارف قرآنی و تفکیکی (۳) جهان شناسی

نویسنده: حجت‌الاسلام محمد حسن وکیلی اشاره: هدف این بحث بررسی مختصر چند مسأله اصلی از اختلافات اعتقادی مکتب تفکیک با عرفان و حکمت متعالیه در خداشناسی، جهان‌شناسی، انسان‌شناسی و معادشناسی است که با رعایت اختصار و بیان ساده برای آشنائی با منظومه فکری تفکیک مفید می‏باشد. جهت اختصار در این چند یادداشت به همه مسائل اختلافی پرداخته نشده و برای تفصیل بیشتر می‏توان به کتاب مکتب تفکیک در بوته ی...

ادامه مطلب

منشأ نفسانیت در تاریخ

منشأ نفسانیت در تاریخ

نویسنده: حکیم سید عباس معارف منشأ نفسانیت در تاریخ چیست و چرا اساساً چنین امری به ظهور می رسد؟ پاسخ آن است که منشأ ظهور نفسانیت در تاریخ، سیر وجود از اطلاق به تقیید است، که پس از این سیر، ماهیّاتی که وجهی از وجوه مطلق اند هر یک برای خود تعیّن و تشخّص می یابند. همین امر، موجب تعارض و تخاصم میان آنها می گردد، مگر اینکه این موجودات متعیّن و محدود، در سیر خود، به مرتبت فنا در وجود مطلق و بقا به وجود مطلق، دست یابند...

ادامه مطلب

خودانتقادی با دستاوردهای فکری غرب

خودانتقادی با دستاوردهای فکری غرب

    نویسنده: علی نجات غلامی (۱)   مواجهه‌ی نقادانه‌ی ما با غرب در دوران جدید اشاره در پس همه‌ی انتقادات ما از سطح زندگی، سیاست، علم و فکر در حقیقت نوعی از نقد غرب نهفته است، یعنی ما باید با نقد این ساحات به واقع، نقد غرب می‌کنیم. اما این نقد چه در غالب خودانتقادی باشد و چه انتقاد به دیگری، تاریخ و تحولاتی را از سر گذرانده است که این تحولات همان تاریخ مواجهه‌ی ما با غرب است. *** نبینی خیر از دنیا علایی! ...

ادامه مطلب

دیدگاه برگزیده در اثبات تجرد نفس

دیدگاه برگزیده در اثبات تجرد نفس

    تحقیق و تدوین: محمدتقی یوسفی   نفس حیوانی و انسانی، چه هنگام حدوث و چه در زمان بقا مجرد است؛ البته نه به این معنا که حیوان و انسان تنها دارای یک نفس باشند (چنان که ملاصدرا به آن اعتقاد دارد)؛ بلکه دو نفس دارند: ۱٫«نفس مجرد» که حقیقت حیوان و انسان را تشکیل می‌دهد و روح نامیده می‌شود. این نفس ادراک و شعور دارد و پس از جدایی از بدن زنده می‌ماند و حشر انسان نیز برای اوست؛ هرچند در ضمن بدنی محشور می‌شود؛ ۲٫ «نفس م...

ادامه مطلب

همه چیز را با چشم خدا دیدن

همه چیز را با چشم خدا دیدن

نویسنده: ویلفرد مادلونگ ترجمه‌ی: محمد جواد انواری نگاه خواجه نصیر به تصوف تصوف و وعده‌اش به گشودن راهی به حقیقت غایی معنوی، اندیشه‌ی طوسی را طیّ دو دهه‌ی پایانی عمرش، یعنی پس از جدایی از جامعه‌ی نزاری اسماعیلی بیشتر و بیشتر به خود مشغول می‌داشت. طوسی اکنون به عنوان سرآمد فیلسوفان مکتب ابن سینا در سراسر جهان اسلام از قبول عام برخوردار شده بود. اعتمادی که حاکمان جدید مغولی به طوسی د...

ادامه مطلب

علم الهی نزد شیخ الرئیس و سهروردی

علم الهی نزد شیخ الرئیس و سهروردی

نویسنده: دکتر سید یحیی یثربی موضوع علم الهی یکی از موضوعات بسیار مهم و اساسی فلسفه است. پیدایش و آفرینش جهان، مسائل و مشکلاتی را برای فکر انسان فراهم می آورد که رهایی از آنها و گشودن گره های کور این مشکلات کار آسانی نیست. پرسش هایی از این قبیل که: – چرا و چگونه جهان پدید آمده است؟ – چرا جهان به وضع کنونی آفریده شده، یا پدید آمده است؟ – نظم و ضرورت موجود در روابط پدیده ها از کجاست؟ ...

ادامه مطلب