شناخت شناسی

مبناگروی از منظر اندیشمندان مسلمان (۲)

مبناگروی از منظر اندیشمندان مسلمان (۲)

  نویسنده: محمد حسین زاده   اقسام قیاس به لحاظ محتوا قیاس به لحاظ محتوا اقسامی دارد. توضیح آن که قیاس به لحاظ محتوا باید به مقدماتی منتهی گردد که بیّن و بی‌نیاز از استدلال باشد. مقدمات یا موادی که بیّن‌اند و به اثبات نیاز ندارند در منطق «مبادی» نامیده شده‌اند. برحسب استقرا، مبادی گوناگونی ممکن است در قیاس به کار روند که عبارتند از: ۱٫ اولیات؛ ۲٫ فطریات؛ ۳٫ مجرّبات یا تجربیات؛ ۴٫ محسوسات یا حسیّات ظاهری؛ ...

ادامه مطلب

مبناگروی از منظر اندیشمندان مسلمان (۱)

مبناگروی از منظر اندیشمندان مسلمان (۱)

  نویسنده: محمد حسین زاده   در این نوشتار به شرح و بررسی دیدگاه متفکران مسلمان در باب معیار صدق، یا به عبارت دیگر، کیفیت موجَّه و مدلّل ساختن باورها و گزاره‌ها می‌پردازیم. متفکران مسلمان در این مسأله قرائت ویژه‌ای از مبناگروی را ارائه‌ کرده‌اند. گرچه عمدتاً نگرش آن‌ها متأثر از دیدگاه ارسطوئیان (مشائیان) است، در پاره‌ای از مواضع ارسطو تجدید نظر کرده، به ترمیم دیدگاه وی پرداخته‌اند. برای شرح و بررسی دیدگاه آن‌ها ل...

ادامه مطلب

موجه سازی یا معرفت شناسی فضیلت‌گرا

موجه سازی یا معرفت شناسی فضیلت‌گرا

  نویسنده: محمد حسین زاده   یکی از جدیدترین رویکردهای معرفت شناسان در باب مفاهیم اساسی معرفت شناسی، نظیر معرفت و موجّه سازی، رویکرد معرفت شناسی فضیلت گرا است. این نگرش که متأثر از جریان برون گروی در معرفت شناسی معاصر است، نظریه‌های متعددی را دربرمی‌گیرد. ویژگی اساسی و مشخصه بنیادین این نظریه‌ها این است که موجّه سازی و معرفت بر اساس ویژگی‌های اشخاص و توانایی‌های آنها و نه ویژگی‌ها و قابلیت‌های باورها تحلیل می‌گردد؛ ب...

ادامه مطلب

بداهت یا عدم بداهت علم ما به جهان خارج

بداهت یا عدم بداهت علم ما به جهان خارج

  نویسنده: محمد حسین زاده   در مبحث علم ما به جهان خارج، چه از منظر فیلسوفان مغرب زمین و چه از منظر دیگر فیلسوفان، لازم است دو مسأله را از یکدیگر تفکیک نمود: ۱-آیا علم ما به جهان خارجْ امری بدیهی است یا این که به استدلال و اثبات نیاز دارد؟ ۲-صرف نظر از بدیهی یا غیربدیهی بودن معرفت ما به جهان خارج، حقیقت یا نحوه‌ی این معرفت چگونه است؟ آیا باواسطه است یا بدون واسطه، یعنی آیا از طریق حواسِ خود واقعیت‌های عینی ...

ادامه مطلب

مهمترین اشکالات به مؤلفه‌ی «مطابقت با واقع» در معرفت شناسی

مهمترین اشکالات به مؤلفه‌ی «مطابقت با واقع» در معرفت شناسی

  نویسنده: محمد حسین زاده   نقد نظریه مطابقت مهم‌ترین ایرادهایی که متوجه نظریه مطابقت شده بدین شرح است: اشکال اول: لزوم دور در نظریه مطابقت اصولی چند مسلم و بدیهی تلقی شده که براساس آن اصول، نظریه مطابقت مدافع واقع گرایی است. آن اصول عبارتند از: الف) واقعیتی بیرون از ما و ذهن ما وجود دارد. ب) آن واقعیت قابل شناخت است و می‌توان به آن معرفت پیدا کرد. ج) می‌توان آن واقعیت را آن چنان که هست شناخت ن...

ادامه مطلب

قرائت تارسکی از نظریه‌ی مطابقت

قرائت تارسکی از نظریه‌ی مطابقت

  نویسنده: محمد حسین زاده   نظریه‌ی مطابقت در قرن بیستم در دانش‌هایی همچون معناشناسی، فلسفه‌ی منطق و معرفت شناسی تقریرها و تفسیرهای گوناگونی دارد. مور، ویتگنشتاین، راسل و تارسکی، هر یک، قرائت و تفسیر ویژه‌ای را از آن نظریه ارائه‌ کرده‌اند. از باب نمونه، راسل براساس اتمیسم منطقی، ویتگنشتاین بر اساس دیدگاه زبانی خاص خود و هکذا. منشأ این تقریرها و تفسیرهای متعدد واکنشی است که هر یک از فیلسوفان ذکر شده براساس مبانی خود در...

ادامه مطلب

تعریف یقین

تعریف یقین

  نویسنده: محمد حسین زاده   منطق‌دانان مسلمان با پیروی از منطق ارسطو، برهان را منتج یقین و طبعاً مبادی برهان را یقینی می‌دانند. از این رو، در مواضع متعددی از منطق به ویژه مبحث برهان و مبادی آن به یقین پرداخته و آن را تعریف کرده‌اند؛ حتی برخی، نظیر فارابی، رساله‌ای جداگانه در باب تعریف و شرایط یقین نگاشته‌اند. [المنطقیات، الفارابی، ج۱، صص ۳۵۰-۳۵۷]. به هر حال، فارابی یقین را به گونه‌ای تعریف کرده که می‌توان از منظر...

ادامه مطلب

معنی مؤلفه‌ی باور در معرفت

معنی مؤلفه‌ی باور در معرفت

  نویسنده: محمد حسین زاده   براساس تعریف رایج معرفت در میان عموم معرفت شناسان کشورهای انگلیسی زبان (Anglo-American philosophy) عنصر «باور» یا «اعتقاد» (belief) یکی از مؤلفه‌های مهم معرفت و اجزا یا شرایط اساسی آن به حساب می‌آید. این امر «شرط ذهنی یا سوبژکتیو» معرفت تلقی می‌شود؛ در مقابل صدق که «شرط عینی و اوبژکتیو» معرفت محسوب می‌گردد. بدین ترتیب، باور نقش ویژه‌ای در ساختار معرفت دارد و از مقوّمات آن به حساب می‌...

ادامه مطلب

تحلیل فلسفی معرفت

تحلیل فلسفی معرفت

  نویسنده: محمد حسین زاده   فیلسوفان مغرب زمین معمولاً معرفت (البته معرفت گزاره‌ای) را چنین تحلیل کرده‌اند: «باور صادق موجّه». این تعریف سابقه‌ای دیرین دارد و تا اعصار بسیار دوری قابل تعقیب است بلکه احیاناً به فیلسوفان یونان باستان، از جمله به افلاطون و سقراط، نیز نسبت داده می‌شود. علی رغم توافق همگانی در تعریف مذکور، عده‌ای از معرفت شناسان معاصر، نظری جان هاسپرس (۱) و ادموند گتیه (۲) آن را نقادی کرده‌اند. مشهورترین نقد...

ادامه مطلب

تحلیل یا تعریف معرفت از منظر اندیشمندان مسلمان

تحلیل یا تعریف معرفت از منظر اندیشمندان مسلمان

  نویسنده: محمد حسین زاده   واژه‌ی «معرفت» معادل آن در انگلیسی، یعنی واژه‌ی «knowledge»، کاربردهای متنوعی دارد. به تعبیر فنی، know و مشتقات آن در انگلیسی به نحو مشترک لفظی در معانی متعددی به کار می‌رود نظیر: ۱- آشنایی؛ ۲- مهارت؛ ۳-معرفت گزاره‌ای؛ تنها در بعضی از معانی معادل معرفت است و آن هم به قسمی از معرفت اختصاص دارد. اکنون در پی این هستیم که ببینیم منطق دانان و معرفت شناسان مسلمان در باب معرفت قضیه‌ای چه...

ادامه مطلب

معنای واژه‌ی معرفت و مترادف‌های آن در زبان‌های دیگر

معنای واژه‌ی معرفت و مترادف‌های آن در زبان‌های دیگر

  نویسنده: محمد حسین زاده   واژه‌ی معرفت در فارسی، واژه‌های معرفت و علم به معنای آگاهی، شناخت و ادراک است. (۱) بلکه می‌توان گفت:‌ در عربی نیز واژه‌های علم و معرفت مترادف بوده، معنای واحدی دارند. البته در زبان عربی تمایز بسیار دقیقی میان علم و معرفت دیده می‌شود. براساس این تمایز، واژه‌ی «علم» شمول بیشتری دارد، اما واژه‌ی «معرفت» از آن خاص‌تر و محدودتر است: هر معرفتی علم است ولی هر علمی معرفت نیست. واژه‌ی ...

ادامه مطلب

پیشینه‌ی معرفت شناسی

پیشینه‌ی معرفت شناسی

  نویسنده: محمد حسین زاده   بررسی تاریخچه‌ی معرفت شناسی مجال گسترده‌ای می‌طلبد. حتی ارائه‌ی تصویری اجمالی از پیشینه‌ی معرفت شناسی، تاریخچه مسایل و نظریه‌های مطرح شده در آن، منشأ پیدایش هر یک از آن مسایل، فراز و نشیب و تحول مباحث در طول تاریخ تفکر فلسفی، بنیان گذار دانش معرفت شناسی و معمار هر یک از مباحث و نظریه‌های مطرح شده در آن و. . . در این نوشتار نمی‌گنجد. در اینجا، صرفاً نگاهی گذرا به پیشینه و تاریخ پیدایش این ...

ادامه مطلب

روش تحقیق در معرفت شناسی

روش تحقیق در معرفت شناسی

  نویسنده: محمد حسین زاده   معرفت شناسی دانشی عقلی است. دانش عقلی دانشی است که گزاره‌های آن پیشین است و روش تحقیق در این گونه دانش‌ها، یعنی در دانش‌های عقلی، استفاده از روش تعقلی و بهره گیری از ابزار عقل است. در مقابل دانش عقلی، دانش تجربی قرار دارد. منظور از دانش تجربی دانشی است که گزاره‌های آن پسین است و روش تحقیق در این گونه دانش‌ها، یعنی در دانش‌های تجربی، استفاده از تجربه حسی، آزمایش و ابزار حس است. معر...

ادامه مطلب

معرفت شناسی و دانش‌های همگن

معرفت شناسی و دانش‌های همگن

  نویسنده: محمد حسین زاده   معرفت شناسی با دانش‌های بسیاری شباهت دارد. این شباهت گسترده و وسیع است و ابعاد گوناگونی را دربرمی‌گیرد که مهم‌ترین آنها عبارتند از: شباهت از لحاظ ساختار، شباهت از لحاظ روش، شباهت در مسایل و موضوعات بحث. بدین ترتیب، مراد از دانش‌های همگن با معرفت شناسی دانش‌هایی است که از جهات ذکر شده با معرفت شناسی شباهت دارد. علم شناسی فلسفی، روان شناسی فلسفی (علم النفس)، منطق، فلسفه علوم (علوم اجتماعی...

ادامه مطلب

معرفت شناسی مطلق و معرفت شناسی مقید

معرفت شناسی مطلق و معرفت شناسی مقید

  نویسنده: محمد حسین زاده   معرفت شناسی بر اساس گستره‌ی قلمرو آن دو قسم است: ۱٫ معرفت شناسی مطلق؛ ۲٫ معرفت شناسی مقیّد. منظور از معرفت شناسی مطلق آن دسته از نظریه های معرفت شناختی است که به حوزه خاصی اختصاص ندارد و همه‌ی حوزه‌های معرفت را در برمی‌گیرد. اما منظور از معرفت شناسی مقید آن دسته از نظریه‌های معرفت شناختی است که به قلمرو خاصی اختصاص دارد و شامل همه‌ی معرفت‌های بشری نمی‌شود. برای این که تمایز معرفت شن...

ادامه مطلب

جایگاه معرفت شناسی معاصر در فلسفه تحلیل و فلسفه اروپایی

جایگاه معرفت شناسی معاصر در فلسفه تحلیل و فلسفه اروپایی

  نویسنده: محمد حسین زاده   بحث از رویکردهای معرفت شناسانه، لازم است جایگاه معرفت شناسی معاصر را در فلسفه‌ی مغرب زمین بررسی کنیم و ببینیم که این معرفت شناسی با نگرش‌های گوناگون (و چه بسا مخالف‌ِ یکدیگر) در فلسفه غرب و معرفت شناسی‌های برخاسته از آن نگرش‌ها چه ارتباطی دارد. آیا فلسفه‌هایی نظیر هرمنوتیک فلسفی، فلسفه پسامدرن، ساختارگرایی و مانند آنها در مقابل معرفت شناسی معاصر قرار دارند و خود- دست کم بعضی از آنها- رویکرد دی...

ادامه مطلب

تفکر دو قطبی (۲)

تفکر دو قطبی (۲)

نویسنده: ریچارد تیلور مترجم: محمدجواد رضایی دوقطبی کردن و مابعدالطبیعه‌ی سنتی بی تردید، تفکر دو قطبی شده تنها یکی از موارد بی شماری است که ممکن است ما را از لحاظ فلسفی به بن بست بکشاند. تاریخ فلسفه آکنده از چنین نمودهایی است. در واقع، اغراق نیست اگر بگوییم مابعدالطبیعه از زمان شروع فلسفه بیشتر از این منبع نامناسب تغذیه کرده تا از خود جهان پر رمز و راز و حیرت انگیز. مثلاً در سرآغاز تاریخ فلسفه&zwnj...

ادامه مطلب

تفکر دو قطبی (۱)

تفکر دو قطبی (۱)

نویسنده: ریچارد تیلور مترجم: محمدجواد رضایی تفکر عامّی وجود دارد که می‌توان آن را دوقطبی کردن (۱) نامید و ظاهراً منشأ بخش اعظم مابعدالطبیعه است. در این تفکر اشیا به دو مقوله‌ی مانعهالجمع (۲) تقسیم می‌شوند، لذا فرض بر این است که اگر شیء خاصی به یکی از آن دو تعلق نداشته باشد، حتماً جزو مقوله ی دیگر است. یا این یا آن قالب (۳) چنین تفکری است و چون این قالب معمولاً روشن، دقیق (۴) و قاطع (۵) است، اغلب فیلس...

ادامه مطلب

حقیقت چیست؟

حقیقت چیست؟

نویسنده: مایکل استنفورد مترجم: احمد گل محمدی ۱٫ منظور از حقیقت چیست؟ نیازی نیست اکنون درباره‌ی نظریه‌های فلسفی حقیقت بحث کنیم و چندان بر خطا نخواهیم بود این گفته‌ی قدیمی را بپذیریم که: “حقیقت عبارت است از مطابقت میان واقعیت و ذهن”.(۱) البته معنای دقیق واژه‌ی “adaequatio” یا “مطابقت” مد نظر ما نیست. همچنین نیازی نیست اکنون برای روشن کردن اینکه “مطابقت”...

ادامه مطلب

عقل و کارکردهای آن از منظر امام صادق (علیه السلام)

عقل و کارکردهای آن از منظر امام صادق (علیه السلام)

نویسنده: دکتر سید ابوالقاسم نقیبی در روایات کتاب العقل و الجهل اصول کافی ۱٫ معناشناسی عقل ۱-۱٫ معنای عقل از دیدگاه لغت شناسان عقل در لغت عرب به معنای منع، نهی، امساک، حبس و جلوگیری است(۱). (جوهری، ۱۳۶۸، ج۴، ص ۱۷۶۹) و اطلاعات دیگر عقل نیز از همین معنی گرفته شده است و با آن مناسبت دارد. فراهیدی معتقد است عقل نقیض جهل است. (فراهیدی، ۱۴۱۴ ق، ج۲، ص ۱۲۵۳) و راغب اصفهانی بر این باور است که عقل به قوه ای...

ادامه مطلب