فلسفه اخلاق

تفاوت ارزش‌ها و هستی‌ها

تفاوت ارزش‌ها و هستی‌ها

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   میانگری‌های هستی و نقش و نگارهای آفرینش با یکدیگر تفاوت دارند. و در این میان، ارزش‌ها نیز گروه خاصی از هستی‌هاست، فلسفه بحث از مطلق وجود است، نه وجود مطلق. لذا، فلسفه همیشه از هستی‌های حقیقی بحث می‌کند و حق ندارد پا از حریم موضوع خود فراتر بگذارد و درباره‌ی اعتبارات محض، که از حقیقت وجود بهره‌ای ندارند. بحث و گفتگو کند مگر تا آن جا که این اعتبارات از نوعی وجود ذهنی بهره‌مندند. چون بر ...

ادامه مطلب

صحت و فساد از منظر فلسفه‌ی اخلاق

صحت و فساد از منظر فلسفه‌ی اخلاق

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   فرنگی‌ها مفاهیمی از قبیل صحت (۱) و فساد (۲) را جزو ارزش‌ها به حساب می‌آورند و معتقدند که اینها دستوری (۳) هستند، نه اخباری؛ نمی‌توانید از آنها خبر بدهید، چون چیزهایی نیستند که هستی واقعی و عینی داشته باشند تا بتوان آنها را با حواس ظاهر یا با حواس باطن درک کرد و از واقعیت آنها جمله‌ای خبری ترتیب داد. اما ما می‌گوییم اگر این مفاهیم بدین معنا از گروه ارزش‌ها و اعتباریات محض بودند و اِخبار از ...

ادامه مطلب

تقابل عدل و ظلم

تقابل عدل و ظلم

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   سؤالی که می‌خواهیم مطرح کنیم این است که تقابل عدل و ظلم جزو کدام یک از اقسام تقابل است. چهار قسم تقابل وجود دارد: ۱٫ تقابل سلب و ایجاب؛ ۲٫ تقابل تضاد؛ ۳٫ تقابل عدم و ملکه؛ ۴٫ تقابل تضایف. خلاصه این که یکی از اقسام تقابل، که باید میان دو متقابل به طور انفصال حقیقی حکومت داشته باشد، تقابل سلب و ایجاب و قسم دیگر تقابل تضاد است و قسم سوم تضایف است و قسم چهارم تقابل عدم و ملک...

ادامه مطلب

مبادله‌ی منطقی هستی و بایستی

مبادله‌ی منطقی هستی و بایستی

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   علمای شیعی حرارت را، که ذاتاً کیفیت است، به صورت کمیت درمی‌آورند و آن را درجه‌بندی می‌کنند. درجه‌بندی حرارت ثانیاً و بالعرض است، چون کیفیت از آن جهت که کیفیت است، مقدار ندارد زیرا هر مقوله‌ای که ذاتاً مندرج در مقوله‌ی دیگر نیست، و از این جهت، اگر احیاناً حرارت را با کمیت و مقدار سنجش کردیم، این بدان معنا نیست که کیفیت داخل در مقوله‌ی کمیت شده یا کمیت در مقوله‌ی کیف قرار گرفته است. با تو...

ادامه مطلب

چگونه ماده‌ی بایستی را از ماده‌ی هستی به دست می‌آوریم؟

چگونه ماده‌ی بایستی را از ماده‌ی هستی به دست می‌آوریم؟

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   حکمت عملی، که اخلاق به معنای اخص جزئی از آن را تشکیل می‌دهد، چیزی جز اختیار در ایجاد و سازندگی خود و جامعه نیست و، «بایستی» ای که عموماً در اخلاقیات می‌آوریم تحقیقاً همان بایستی‌ای است که در وجود به کار می‌بریم، منتها بایستی در وجود عبارت است از ضرورت در وجودِ غیرارادی و بایستی در اخلاق عبارت است از ضرورت در ایجاد اختیاری و ارادی. در میان حقایق هستی اعم از این که صرفاً امکان داشت...

ادامه مطلب

مظاهر عدل الهی- تکالیف

مظاهر عدل الهی- تکالیف

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   بر اساس این نظریه که عدل الهی از صفات فعل است، نه از صفات ذات، یکی از نمودارهای عدل الهی احکام و تکالیفی است که حق تعالی برای بشر و مخلوقات خود به وسیله‌ی انبیا صادر کرده است. عدل الهی در این مورد بدین معناست که این تکالیف عادلانه است و در آنها رعایت حال و قدرت، و مصالح و مفاسد فردی و جمعی مخلوق شده و اصولاً این تکالیف برای بهبود یوم معاش و یوم معاد انسان‌ها فرداً و جمعاً وضع و جعل شده است، ...

ادامه مطلب

نظام فلسفی عدل

نظام فلسفی عدل

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   ولی نظام فلسفی‌ای که ما ارائه دادیم و تحت عنوان هستی‌شناسی جهان از آن بحث کردیم، می‌تواند بگوید که اصولاً رابطه‌ی حق تعالی با جهان هستی رابطه‌ی انتولوژیک یا وجودی مخروطی است که در آن باری تعالی در رأس مخروط و در مقام غیب‌الغیوب و غیب مکنون است و از این مقام در تمام جهات و نقاط مخروط هستی و حتی در تمام نقاط قاعده‌ی مخروط حضور و بر آنها احاطه‌ی قیومی و مستقیم دارد. اگر این نظام فلس...

ادامه مطلب

معنای مستقلات عقلی

معنای مستقلات عقلی

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   مستقلات عقلی یعنی چه و اینها چه فرقی با استلزامات دارند؟ دو قضیه‌ی «عدل نیکوست» و «ظلم قبیح است» از مستقلات عقلی محسوب می‌شود، یعنی عقل در درک و تصدیق این قضایا مستقل است و نیاز به تعلیم از خارج ندارد. گروه کثیری از متکلمان از جمله خواجه نصیرالدین طوسی و علامه‌ی حلی عقیده دارند که حسن و قبح اخلاقی، عقلی است و از ابتکارات و اختراعات شرع و هیچ مقام دیگری نیست، یعنی عقل است که عدل را ب...

ادامه مطلب

ریشه‌ی فلسفی و کلامی مسئله‌ی استی‌ها و بایستی‌ها

ریشه‌ی فلسفی و کلامی مسئله‌ی استی‌ها و بایستی‌ها

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   رابطه‌ی استی و بایستی مسئله‌ی تازه‌ای نیست و این بحث در گذشته از پیامدهای مسئله‌ی جبر و اختیار بوده و از نظر جبر یا اختیارِ احکام و تکالیف اخلاقی نیز مطرح بوده است. منتها در این زمان‌ها بر اثر برخی اشتباهات لفظی در استعمال کلمات «بایستی» و «استی»، این مسئله صورت دیگری به خود گرفته است. در اندیشه‌ی اسلامی استی‌ها در مورد آن رویدادها و پدیده‌هایی به کار می‌رود که بدون اراده و اختیار ما تحقق و و...

ادامه مطلب

نقش قضایای مشهوره در نتایج اخلاقی

نقش قضایای مشهوره در نتایج اخلاقی

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   یک سلسله از قضایای مبادی استنباط جدلی، مشهورات‌اند. در منطق ماده بین مشهورات و اولیات فرق می‌گذارند. مشهورات قضایایی هستند که در پیش گروهی یا عامه‌ی ناس مشهورند و اینان به آنها معتقدند، حال چه عقل نظری و برهان نیز با آنها موافق باشد چه نباشد، مثل «عدل نیکوست» و «ظلم قبیح است». مشخصه‌ی مشهورات «مایعم الاعتراف به» است، یعنی آنچه عموم به آن اعتراف دارند. گاهی معقولات هم مشهورات می...

ادامه مطلب

معنای خلیفه الله

معنای خلیفه الله

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   انسان با اراده و مسئولیت‌هایش، خداوندگار و آفریدگار افعال و کردارهای خویش در جهان هستی‌های مقدور و اختیاری خود است و همچون پروردگار هستی، که آفریننده‌ی کل جهان است و میانگری‌های هستی را از عدم به عرصه‌ی وجود می‌آورد، انسان نیز سازنده و هستی‌بخش گوناگونی‌های اعمال و رفتارها و دگرگونی‌های جهان خویش است. اگر اصل حاکمیت انسان را بر جهان درونی و برونی خویش قبول کنیم، افعال و رویدادهای اختیاری او ب...

ادامه مطلب

شرح اللفظ «بایستی» و نسبت آن با «هستی»

شرح اللفظ «بایستی» و نسبت آن با «هستی»

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   معنای بایستی در لغت، وجوب و ضرورت و حتمیت است که از یک سو، در مقابل جواز و روایی و امکان، و از سویی دیگر، در مقابل حرمت و امتناع و نبایستی به کار می‌رود. نظامی می‌گوید: ندارد پدر هیچ بایسته‌تر *** ز فرزندِ شایسته شایسته‌تر اگر موجودی هستی و تحقق آن حتمیت داشته باشد، آن موجود واجب الوجود است، چنان که اگر شیئی عدمش حتمی و وجودش امکان‌ناپذیر باشد، آن شیء ممتنع و محال است؛ و اگر چیزی...

ادامه مطلب

ریشه‌ی فلسفی پرسش هیوم

ریشه‌ی فلسفی پرسش هیوم

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   بهتر است به منابع اصلی فلسفه‌ی اخلاق و قواعد و احکام اخلاقی از دید فلاسفه‌ی پیشین نظری بیندازیم و تفاوت میان قیاس‌های ناظر به هستی و قیاس‌های ناظر به بایستی را در اصطلاح پایه‌گذاران اندیشه‌ی انسانی برای دوستداران و دانشجویان فلسفه‌ی معاصر بررسی کنیم تا خوب معلوم گردد که چگونه فلسفه‌ی اسلامی، که بنیاد فرهنگ جامعه‌ی ما را تشکیل می‌دهد، درباره‌ی استی‌ها بحث می‌کند و چگونه از استی‌ها گذر ...

ادامه مطلب

قضایای ارزشی چیست؟

قضایای ارزشی چیست؟

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   در منطق اسلامی، قضایای ارزشی را، که اصطلاح جدیدی است نمی‌توانیم به انشائیات ترجمه کنیم، زیرا انشاییات چیز دیگری است که ما فعلاً وارد مبحث آن نمی‌شویم، ولی همین قدر متذکر می‌شویم که در کتب منطق و تفکر اسلامی در مقابل اخبار، انشاست. انشاییات قابل صدق و کذب نیستند، بلکه اخباریات‌اند که محتمل‌الصدق و الکذب‌اند. آخوند ملامحمد کاظم خراسانی، صاحب کفایه الاصول، درباره‌ی قضایای انشایی می‌گوید...

ادامه مطلب

نظریه‌ی اخلاقی آنسکوم

نظریه‌ی اخلاقی آنسکوم

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   بسیاری از فلاسفه- از جمله خانم آنسکوم (۱) که از شاگردان راسل است و کتاب پژوهش‌های فلسفی (۲) وتیگنشتاین (۳) را به نحو فاضلانه‌ای از آلمانی به انگلیسی ترجمه کرده است- با هیوم تقریباً همداستان شده و احکام اخلاقی را از حوزه‌ی هستی‌های حقیقی و عینی بیرون رانده‌اند. آنسکوم مقاله‌ای دارد که نشان می‌دهد ایشان هم، مانند برخی فیلسوفان معاصر خود، به وجود حقیقی فلسفی برای خیر و شر اخلاقی قائل نیستند؛ ام...

ادامه مطلب

استی‌ها و بایستی‌ها در فلسفه‌ی هیوم

استی‌ها و بایستی‌ها در فلسفه‌ی هیوم

  نویسنده: مهدی حائری یزدی   می‌خواهیم بدانیم بین استی و بایستی چه رابطه‌ای است؟ البته منظور ما از بایستی «بایستی اخلاقی» است که در تمام زبان‌ها استعمال می‌کنند، چنان که می‌گویند «باید راست بگویید»، «باید دروغ نگویید»، «باید از خیانت پرهیز کنید» یا «باید به والدین احسان کنید». همه‌ی اینها احکامی است که با کلمه‌ی «باید» تشکیل می‌یابد و به هیچ وجه «هستی» را در این احکام اخلاقی به کار نمی‌بریم. حال که چنین است، قه...

ادامه مطلب