منطق ارسطویی

حملیه مردده المحمول و کاربرد آن در استدلال های مباشر و قیاس های اقترانی

حملیه مردده المحمول و کاربرد آن در استدلال های مباشر و قیاس های اقترانی

چکیده حملیه مردده المحمول پس از سده هفتم در میان منطق دانان مورد توجه واقع شده است. این قضیه، حملیه ای است که تردید در ناحیه محمول آن است. بنابراین، با قضیه منفصله که تردید بین دو قضیه است، تفاوت دارد. این قضیه در کنار حملیه های دیگر، می تواند در استدلال های مباشر و قیاس های اقترانی شرکت کند و نتایجی را به بار آورد. همچنان که این حملیه در کنار منفصله ها می تواند با شرکت در قیاس های استثنایی، نتایجی داشته باشد، ولی تا کنون منطق دان...

ادامه مطلب

سبکی و منطق؛ مفارقت یا مرافقت

سبکی و منطق؛ مفارقت یا مرافقت

چکیده: دانش منطق از همان آغاز ورود به عالم اسلام، در میان فقیهان شافعی مذهب روندی یکنواخت نداشته است؛ گاه با ورود تازیانه های اعتراض بر تارک منطق، این دانش در نشیب فر رفته است و برهه ای دیگر، با پشتیبانی های همه جانبه شماری از اندیشمندان این مذهب فقهی که از وجوب عینی یا کفایی فراگیری این دانش سخن گفته اند، زمینه رشد آن فراهم آمده است. در این میان، یکی از فقیهان این مذهب به نام تقی الدین عبدالواهاب سبکی با دیدگاهی میانه – به ...

ادامه مطلب

سیر بداهت تصوری

سیر بداهت تصوری

چکیده در این مقاله، شش نظریه از نظریه هایی که درباره سر بداهت تصوری مطرح شده، بررسی و نقد شده است. این نظریه ها عبارتند از :الف) نظریه عمومیت؛ ب) نظریه بساطت؛ ج) نظریه تحویل به علم حضوری؛ د) نظریه مشاهده مثل؛ هـ ) نظریه فطرت؛ و) نظریه تفصیل . در پایان، پس از پردازش نظریه تفصیل، به دفاع از آن پرداخته شده است. کلید واژه ها تصور، بدیهی، تصور بدیهی، بداهت، سر بداهت، سر بداهت تصوری، نظریه عمومیت، نظریه بساطت، نظریه تحویل به علم حضوری، نظریه مشاه...

ادامه مطلب

بررسی مناظره سیرافی با متی در نقد منطق

بررسی مناظره سیرافی با متی در نقد منطق

چکیده منطق تکوینی از نظر تاریخی، همزاد اندیشه بشری است. اما تدوین قواعد منطق بنابر قول مشهور، نخست به دست ارسطو صورت گرفته است. پس از او، شاگردان و پیروان به شرح و تفسیر آن پرداختند. و مجموعه کتاب های منطق ارسطویی را گرد آوردند و آن را ارغنون نامیدند. از همان زمانی که ارسطو منطق را تدوین کرد، این علم در کانون انتقاد قرار گرفت. شکاکان، سوفسطائیان و رواقیان، از جمله معاصران ارسطو و تابعان او هستند که بر منطق انتقاداتی داشته اند. پس از ترجمه منطق ارسطوی...

ادامه مطلب

نکاتی درباره گزاره های حقیقیه

نکاتی درباره گزاره های حقیقیه

چکیده : فهم درست حقیقت گزاره های حقیقیه، نقش تعیین کننده در حل بسیاری از مشکلات نظری دارد. آیا این گزاره به گزاره شرطی باز می گردد؟ آیا افراد موضوع، باید دست کم وجود فرضی داشته باشند؟ آیا افراد موضوع، باید واقعی باشند یا فرد اعتباری هم می تواند فرد آن باشد؟ آیا گزاره حقیقیه می تواند وجود فردش را در خارج اثبات کند؟ در این نوشتار، به این پرسش ها و پرسش های دیگر پاسخ می گوییم. کلید واژه ها: گزاره حقیقیه، گزاره شرطیه، افراد واقعی، افراد ا...

ادامه مطلب

تحلیل قضایای خارجیه با محمول وجود

تحلیل قضایای خارجیه با محمول وجود

چکیده تفاوت میان قضایای حقیقیه و خارجیه، در این است که قضایای خارجیه، صرفاً از موجودات سخن می‌گویند، اما قضایای حقیقیه موجودات فرضی را نیز شامل می‌شوند، موجوداتی که در عالمِ واقع، موجود نیستند. فیلسوفان و منطق‌دانان، در تحلیل وجود، نظریات گوناگونی را ارائه کرده‌اند. در این مقاله، بدون اینکه بخواهیم به این نزاع وارد شویم و نظر خاصی را بپذیریم، محمول وجود را تعریف ناشده درنظر گرفته، با افزودن آن به منطق محمول‌ها، به معرفی سه منطق پرداخت...

ادامه مطلب

علم منطق در آثار فارابى وابوعلى‌سینا

علم منطق در آثار فارابى وابوعلى‌سینا

در این که منطق جزء فلسفه اولى نیست اتفاق نظر وجود داشته و مسئله دخول این صناعت در معناى عام فلسفه بوده است.اینکه ذکر نشدن منطق در بین اقسام فلسفه به معنى عام در تقسیم ارسطویى منشا اعتقاد مشائیون گشته و بعدها نیز اعتقاد رواقیان بر جزء فلسفه به معنى عام بودن منطق سبب ایجاد سوال گردیده است ، موید این مطلب مى باشد در تمامى کتابهاى منطقى ، اعم از کتب اصلى و دست اول و کتب شرحی، منطق را ابزارى معرفى کرده اند براى نیل به حق ، احتراز از باط...

ادامه مطلب

نظریه‌ی خواجه نصیرالدین در مؤلَّفات تقییدی و اِخباری

نظریه‌ی خواجه نصیرالدین در مؤلَّفات تقییدی و اِخباری

نویسنده: سید عبدالله انوار چکیده این مقاله بر آن است که نظر خواجه نصیر را درباره‌ی ویژگی‌های مؤلَّفات تقییدی و خبری عرضه کند. خواجه برای عرضه کردن این ویژگی‌ها ابتدا تألیفات تقییدی را می‌شناساند و بعد به شناسایی تألیف خبری می‌پردازد. با شناساندن تألیف خبری، شبهه‌ی دور را در این تألیف بیان می‌کند و بعد رد می‌نماید و پس از آن اجزاء تألیف خبری را مشخص می‌کند و اسماء...

ادامه مطلب

مهجور ماندن دلالت التزام نزد منطق‌دانان مسلمان

مهجور ماندن دلالت التزام نزد منطق‌دانان مسلمان

نویسندگان: حسین رشیدزاده (۱) (۲) احد فرامز قراملکی (۳) نادیان مفتونی (۴) چکیده مسئله‌ی مهجوریت دلالت التزام را برای نخستین بار ابن سینا مطرح کرد و منطقدانان پس از وی آن را به منزله‌ی یک مسئله‌ی منطقی مدون کردند و در نتیجه دیدگاههای مختلف به میان آمد. این دیدگاه‌ها به ترتیب فراگیری و شمول عبارتند از: مهجوریت در زبان بطور کلی، مهجوریت در زبان علم و مهجوریت در حد تام که به ترتیب توسط ...

ادامه مطلب

نوآوری‌های منطقی فارابی

نوآوری‌های منطقی فارابی

نویسندگان: اکبر فایدئی (۱)، سید احمد حسینی (۲) چکیده: ابونصر فارابی با ایضاح مفاهیم غامض منطق ارسطویی در شرح و تفسیر استادانه‌ی خود بر تمام ابواب کتاب ارغنون ارسطو، و همچنین با نوآوریهای بی بدیل خود در علم منطق بویژه تقسیم معارف به دو دسته‌ی تصور و تصدیق، سبب اشاعه و گسترش میراث منطقی یونان و سپس تحول آن در جهان اسلام شد. نوشتار حاضر به ذکر و بررسی برخی از افکار منطقی فارابی می‌پردازد؛ از جمله، ...

ادامه مطلب

قیاس بروسُن

قیاس بروسُن

نویسنده: آیت‌الله محمد تقی مصباح یزدی قبل از کشف عدد پی ( )(۱) دانشمندان زیادی تلاش کردند که فرمول محاسبه‌ی مساحت دایره را کشف کنند. یکی از این افراد، شخصی بنام بروسُن(۲) بود. هدف او این بود که ثابت کند راهی برای تحصیل مساحتِ دایره وجود دارد. وی از استدلال هندسی استفاده کرده می‌گوید: ما دایره‌ای را در نظر می‌گیرم که در داخل و خارج آن هشت ضعلیهای منتظمی ترسیم شده است. فرض کنید سه تا هشت ضلع...

ادامه مطلب

ابطال تسلسل و دور در برهان از نظر ابن‌سینا

ابطال تسلسل و دور در برهان از نظر ابن‌سینا

نویسنده: آیت‌الله محمد تقی مصباح یزدی برهان اوّل شیخ (رحمه الله علیه) بر ابطال تسلسل در براهین اگر در اثبات الف برای ب نیاز به حد وسطِ ج داشته باشیم و برای اثباتِ ج برای ب و الف برای ج نیز احتیاج به دو حد وسط د و هـ داشته باشیم و همین‌طور، تعداد حد وسط‌‌ها بی‌نهایت خواهد شد. و اگر همه‌ی اوساطِ بی‌نهایت را به اضافه‌ی دو طرفِ اکبر و اصغر نهایی در نظر بگیریم، خواهیم دا...

ادامه مطلب

آیا ذاتی باب برهان بایستی مساویِ موضوع باشد؟

آیا ذاتی باب برهان بایستی مساویِ موضوع باشد؟

نویسنده: آیت‌الله محمد تقی مصباح یزدی برخی از بزرگان مانند علامه‌ی طباطبایی می‌فرمایند: عرض ذاتی با موضوع خود بایستی نسبت تساوی داشته باشد، به گونه‌ای که با وضع موضوع، وضع شود و با رفع آن، مرتفع گردد. امّا این سخن در مواردی قابل نقض است زیرا مثلاً تساوی با دو قائمه که از عوارض ذاتی مثلث است، اعم از آن است و در زوایای خارج از متوازیین هم صادق است. طبق فرمایش علامه طباطبایی (رحمه الله علیه) بایستی...

ادامه مطلب

تجربه و افاده‌ی یقین از نظر ابن‌سینا

تجربه و افاده‌ی یقین از نظر ابن‌سینا

نویسنده: آیت‌الله محمد تقی مصباح یزدی تفاوت تجربه و استقراء از آنجا که ممکن است برخی استقراء و تجربه را یکی بپندارند و تجربه را نیز مفید یقین مضاعف ندانند، شیخ (رحمه الله علیه) تذکر می‌دهد که بین این دو فرق است. در استقراء تام ما همه‌ی جزئیات یک کلی را بررسی می‌کنیم تا به حکم کلی برسیم و در حکم کلی تکیه‌ی ما صرفاً بر مشاهده و بررسی جزئیات است بدون اینکه به کشف علّت حکم نائل شوی...

ادامه مطلب

قاعده‌ی «ذوات الاسباب لاتعرف الّا باسبابها»

قاعده‌ی «ذوات الاسباب لاتعرف الّا باسبابها»

نویسنده: آیت‌الله محمد تقی مصباح یزدی اگر ما بخواهیم محمولی را با موضوعی بسنجیم و حکمی ایجابی یا سلبی در مورد آن بیان کنیم، گاهی چنین است که عقل، رابطه‌ای ضروری ولی بدیهی بین آن‌ها درک می‌کند که در این صورت احتیاجی به اکتساب و اقامه‌ی برهان نیست و حکم مزبور بیِّن است. گاهی رابطه‌ی موضوع و محمول نه تنها بیِّن و بدیهی نیست بلکه این رابطه ذاتاً متّصف به وصفِ امکان می‌شود. یعنی اگر ص...

ادامه مطلب

شرایط علّتی که در برهان لمّی حدّ وسط واقع می‌شود

شرایط علّتی که در برهان لمّی حدّ وسط واقع می‌شود

نویسنده: آیت‌الله محمد تقی مصباح یزدی آیا هر علّت و علیتی برای برهان لم کافی است؟ خیر. علّتی که در برهان لمّ حد وسط واقع می‌شود شرایطی دارد که در اینجا به دو تا از آن‌ها اشاره می‌شود. می‌دانیم که علّت به معنای عامّ، هم شامل علّت تامه می‌شود و هم شامل علّت ناقصه؛ یعنی اجزاء علّت تامه. و ما در برهان لم می‌خواهیم از راه علم به علّت، علم به معلول پیدا کنیم و در واقع در این برهان یک...

ادامه مطلب

برهان انّی و لمّی

برهان انّی و لمّی

نویسنده: آیت‌الله محمد تقی مصباح یزدی می‌دانیم که در هر برهانی حد وسط علتِ تصدیق به نتیجه است چرا که در تحلیل قیاس برهانی به سه امر می‌رسیم: حدّ اصغر، حدّ اوسط و حدّ اکبر. و از طرفی در نتیجه فقط حدّ اصغر و حدّ اکبر باقی می‌مانند، پس معلوم می‌شود که تنها اوسط است که به وسیله‎‌ی آن نتیجه ثابت می‌شود، پس قوام برهان به حد اوسط است و همواره اوسط علتِ علم به نتیجه است و اگر در موردی اوسط،...

ادامه مطلب

بررسی شبهه منون در باب عدم امکان تعلیم و تعلّم

بررسی شبهه منون در باب عدم امکان تعلیم و تعلّم

نویسنده: آیت‌الله محمد تقی مصباح یزدی تقریر شبهه گفته شده دانشمندی به نام منون (۱) که با سقراط در باب عدم امکانِ تعلیم و تعلّم سخن می‌گفت به او چنین گفت: کسی که طالب علمی هست یا طالب چیزی است که آن را می‌داند و می‌شناسد، پس جستجو و طلب، امری باطل و بی‌معناست؛ و یا طالب چیزی است که به آن جاهل است، در این صورت وقتی با آن مطلوب برخورد کند چگونه می‌تواند آن را بشناسد؟ این شخص...

ادامه مطلب

بازگشت استقراء تامّ به قیاس

بازگشت استقراء تامّ به قیاس

نویسنده: آیت‌الله محمد تقی مصباح یزدی مطلب این است که اگر یقینی بودن را وصف برهان بدانیم، در مورد استقراءِ تامّ که مفید یقین است چه باید بگوییم؟ به عبارت دیگر وصف یقینی اعمّ از برهان و قیاس است و شامل استقراء تامّ نیز می‌شود، بنابراین معرِّف اعم از معرَّف خواهد بود! بجاست اشاره کنیم که در کتب منطق در اواخر مبحث قیاس از چیزهایی که شبیه قیاس‌اند مثل قسمت، ضمیمه، رأی، دلیل، علامت، قیاس فراسی، بح...

ادامه مطلب

قضایای تحلیلی و ترکیبی «کانت»

قضایای تحلیلی و ترکیبی «کانت»

نویسنده: آیت‌الله محمد تقی مصباح یزدی وقتی می‌گوییم الف هست این چه نوع قضیه‌ای است و با قضیه‌ی الف، ب است چه تفاوتی دارد. ممکن است قضایای تحلیلی و ترکیبی (۱) (یا تألیفی) را به این صورت تعریف کرد که مراد از قضیه‌ی تحلیلی قضیه‌ای است که در آن محمول از بطن موضوع استنباط شود و داخل در ماهیت و ذات آن باشد. مثلاً وقتی می‌گوییم: انسان حیوان است، در اینجا حیوان داخل در ماهیت انسان و جنس آن است. در ...

ادامه مطلب

جایگاه مبحث سؤال و اقسام آن

جایگاه مبحث سؤال و اقسام آن

نویسنده: آیت‌الله محمد تقی مصباح یزدی وقتی امری بر ما مجهول است و ما بر آنیم که بدان معرفت پیدا کنیم سؤال طرح می‌کنیم. سؤال به معنای طلب است و متعلِّق طلب را مطلب گویند. از آنجا که علم منطق عهده‌دار بحث از طرق سیر از معلوم به مجهول (فکر) است، منطقیان بحثی تحت عنوان اصناف مطالب یعنی اقسام پرسش‌هایی که ما در موارد مجهول، مطرح می‌کنیم، طرح کرده‌اند.(۱) برخی (۲) در باب کلیّات خمس (ایساغوجی) ...

ادامه مطلب